Ida Gerhardt en Tijd en Taak

Door Herman Noordegraaf

Ida Gerhardt (1905-1997) behoort tot de grootste dichteressen die Nederland in de twintigste eeuw gekend heeft. Voor haar werk, uiteindelijk zeventien bundels, ontving zij verschillende prijzen, waaronder de P.C. Hooftprijs. Minder bekend is dat deze classica haar loopbaan als dichteres begonnen is in Tijd en Taak. Op 27 juni 1936 verscheen daarin haar gedicht ‘Kinderspel’, dat de onbevangenheid en stille aandacht van het kind dat met een schelp speelt tot thema had: een grondhouding van ontvankelijkheid is voorwaarde voor creativiteit. Ze trok daarin een vergelijking met een dichter die in zijn werk verdiept is.

Deze en andere gegevens zijn te vinden in het dit jaar verschenen boek Trots en in zichzelf besloten van Mieke van den Berg en Dirk Idzinga. Het bestrijkt het leven van Ida Gerhardt tot het verschijnen van haar eerste bundel Kosmos op 9 mei 1940, die onder meer een aantal in Tijd en Taak gepubliceerde gedichten bevatte. Rode draad voor deze deelbiografie vormt de vraag waarom Ida Gerhardt zich altijd zo miskend heeft gevoeld. De schrijvers, die heel wat gegevens boven tafel hebben weten te krijgen, zien de wortels hiervan in haar jeugdperiode liggen en wel in de moeizame relatie met haar depressieve moeder, die de dood van een eerder geboren broertje niet van zich af kon zetten en haar daaropvolgend kind, Ida, als onvoldoende plaatsvervangend beleefde.

Ida Gerhardt werd in 1933 lid van de Arbeiders Gemeenschap der Woodbrookers in navolging van haar vriendin de neerlandica Marie van der Zeyde, die het jaar daarvoor lid was geworden. Vanaf 1935 recenseerde deze regelmatig boeken in Tijd en Taak en verleende medewerking aan cursussen in Bentveld.
De auteurs schrijven over de betekenis van de verbintenis van Ida Gerhardt met Tijd enTaak:
“Deze periode heeft Ida politiek en religieus bepaald.” (p. 137) Helaas wordt deze zin niet verder toegelicht en uitgewerkt en dus komen we verder weinig te weten over haar politieke betrokkenheid en de religieuze ontwikkeling van de dichteres, die uit een vrijzinnig protestants milieu afkomstig was. Wel wordt duidelijk hoezeer het vraagstuk van de werkloosheid haar aangreep. Zij sprak uit eigen ervaring, omdat zij zelf, afgestudeerd in de crisisjaren, geen betaald werk kon vinden en enige tijd in armoede leefde. In haar gedicht ‘Werkloosheid’ (opgenomen in: Sonnetten van een leraar, 1951) vinden we de volgende regels:

“Vanmorgen ben ik naar de kerk geweest.
‘God zal u, als op adelaarsvleugelen, dragen.’
Maar ik heb zitten zweten als een beest.

Want steeds zag ik, toen de gemeente zong,
die werkloze, die het raam uitsprong
en, van vier hoog, te pletter is geslagen.”

Marie van der Zeyde was vanaf 1939 in dienst van de AG en op Bentveld werkzaam. Zij schreef lessen over literatuur en de bijbel, gaf cursussen en schreef op eenvoudige en aansprekende wijze korte meditaties over het Nieuwe Testament. Van haar hand verschenen in de Tijd en Taak-reeks als uitvloeisel van deze cursussen Nederlands proza van deze tijd (1940) en Nederlandse poëzie van deze tijd (1941).
Deze aandacht voor poëzie, waardoor Ida Gerhardt haar start als dichteres heeft kunnen maken, was typerend voor Tijd en Taak. In hun geschiedschrijving van de eerste vijftig jaar van het blad De Blijde Wereld en (vanaf 1932) Tijd en Taak schrijven Wilzen en Van Biemen:

“Leest men al die jaargangen door dan treft het merkwaardige verschijnsel, dat een in omvang zo beperkt blad – meestal niet meer dan acht pagina’s – kans heeft gezien aan het culturele en kunstzinnige leven zo veel aandacht te wijden.
Het was noch is een hobby van een of meer der redacteuren. Neen, het behoort wezenlijk tot de structuur van het blad, maakt een integrerend deel uit van zijn strijd voor de vernieuwing van het socialisme.” (H.J. Wilzen/A. van Biemen, Samen op weg. Vijftig jaar ontmoeting tussen Christendom en socialisme in De blijde wereld en Tijd en Taak, Amsterdam 1953, p. 172.)

Deze keuze was ingegeven door de overweging dat politiek en sociaal-economische hervormingen van groot belang zijn voor een humane samenleving, maar dat, om het klassiek te zeggen, ook cultuur van grote betekenis is voor de groei en vorming van de persoonlijkheid. De mens-wording van de mens ontstaat niet als noodzakelijk product van de economische ontwikkelingen, zoals onder invloed van het historisch-materialisme veel socialisten dachten. Daarom is tot op het laatste nummer van het toen twee wekelijks blad Tijd en Taak (6 april 1996) op de achterzijde steeds een gedicht geplaatst.

Mieke van den Berg/Dirk Idzinga, Trots en in zichzelf besloten. Ida Gerhardt. Afkomst en eerste deel van haar leven. Uitgeverij Ten Have, Kampen 2005.