|
Zingeving.net komt voort uit Woodbrookersbeweging
De blijvende betekenis van Barchem
Door Herman Noordegraaf De Vereniging voor Zingeving en Democratie is familie van de Vereniging
Woodbrookers Barchem. Zij vormt namelijk de voortzetting van de
Arbeiders Gemeenschap der Woodbrookers, de AG, die als onderdeel van de
Barchembeweging in 1919 in het leven werd geroepen.
Zij richtte zich speciaal op het werk onder de arbeiders en wilde de
arbeidersbeweging, zoals dat toen uitgedrukt werd, in religieuze zin
dienen. In affiniteit met de Barchembeweging, zoals die nu haar
expressie vindt in de Vereniging Woodbrookers Barchem, zal ik kort mijn
visie geven op wat naar mijn mening de actuele betekenis van ‘Barchem’
vormt.
Daarvoor moet ik teruggaan naar de ontstaansgeschiedenis, omdat deze tot
op vandaag aan de dag doorwerkt in de identiteit van Barchem. Zoals
bekend ontstond Barchem uit de contacten met het Quakersinstituut voor
religieuze en sociale studies op het landgoed Woodbrooke bij Selly Oak
(in de buurt van Birmingham), dat onder de bezielende leiding stond van
James Rendel Harris.
De in 1908 in het leven geroepen vereniging van oud-cursisten (vanaf 1913
officieel ‘de Vereeniging Woodbrookers in Holland’), die vanaf 1912 haar
vestiging had in Barchem (onder Lochem), was gestempeld door de
werkwijze en visie van de Quakers. Te noemen zijn de verbinding tussen
mystiek enerzijds en levensvisie en maatschappelijke betrokkenheid
anderzijds (denk aan de ontmoetingen met stiltes!) en aan de methode van
dialogiseren. Het ging om de ontwikkeling van een echt gesprek over
levensvragen en verantwoordelijk handelen.
In hedendaagse bewoordingen zou men kunnen zeggen dat identiteitsvragen
(wie ben ik?, waartoe leef ik?) en ethische vragen (ethiek is naar de
omschrijving van wijlen professor J. de Graaf reflectie op verantwoord
handelen) steeds op enigerlei wijze aan de orde kwamen en de gesprekken
kleurden. Deze dieptevragen werden in lezingen, cursussen en discussies,
verkend en besproken door peilingen te verrichten in de ‘schatkamer der
mensheid’, dat wil zeggen in religie, filosofie, kunst, literatuur en
muziek. De methode was daarbij die van de dialoog, dat wil zeggen het
echt naar elkaar luisteren, argumenteren en het samen zoeken.
Geestelijke waarden
Het ging om het creëren van ruimte, waarin een ieder zijn of haar
levensvisies en diepste motieven in kon brengen, om het ‘vrijmaken van
geestelijke krachten’. In die dialoog werd doorgevraagd naar de mens en
godsbeelden die mensen bewogen en lag de nadruk op ‘geestelijke
waarden’. Er ontstond een bewustwordingsproces, dat steeds verder
verdiept werd. Dat betekende ook een bewuster leven, want niets is zo
kritisch en stelt zo allerlei vanzelfsprekendheden ter discussie als de
vragen naar het waartoe en het hoe van ons leven.
Die dialoog was ook gericht op grensoverschrijding, het ontmoeten van de
ander in zijn of haar eigenheid, als onderdeel van een gezamenlijk leer-
en zoekproces. Zo kwamen op Barchem mensen uit verschillende kerkelijke
richtingen met elkaar in gesprek en kerkelijken met rand- en
niet-kerkelijken. Als men bedenkt hoe scherp de fronten destijds in
Nederland lagen, dan kunnen we niet anders dan tot de conclusie komen,
dat hier pioniersarbeid plaatsvond. Natuurlijk moeten we Barchem niet
idealiseren, want het menselijke, al te menselijke is ook in Barchem te
vinden. Als dieperliggende intentie, die, hoe gebroken ook, haar
weerspiegeling vond in het concrete werk is het bovenstaande wel
degelijk te traceren.
Creatieve voorhoedes
Uit de geschiedenis van de Quakers kunnen we nog iets leren, namelijk de
dieptewerking die kleine groepen als ‘creatieve voorhoedes’ kunnen
hebben. Wat de Quakers betreft, valt bij voorbeeld te denken aan de
bestrijding van de slavernij en racisme, de inzet voor hervorming van
het gevangeniswezen en de reclassering en dergelijke.
Zo is er ook een dieptewerking van Barchem waar te nemen. Barchem is één
van de eerste centra waar, zoals dat later ging heten, vormingswerk
plaatsvond. Voorts valt te denken aan de invloed die via personen liep,
doordat deze op de plaatsen waar zij werkzaam waren in de samenleving,
de kerk en de politiek, de in Barchem gepraktiseerde aanpak ook daar
toepasten.
Banning en Barchem
Eén persoon moet daarbij met name genoemd worden, de
vrijzinnig-hervormde predikant dr. Willem Banning (1888 - 1971). Afkomstig
uit een eenvoudig arbeidersmilieu (zoon van een haringvisser uit het
Friese Makkum), was Banning allereerst werkzaam als onderwijzer. Hij
ging daarna alsnog theologie studeren vanuit de overweging dat hij zo
beter een bijdrage kon leveren aan de vernieuwing van de samenleving en
was daarna werkzaam als predikant. Hij was al bekend met Barchem, maar
door zijn predikantschap in Haarlo (in de buurt van Barchem) raakte hij
daarbij intensiever betrokken. Hij behoorde tot de oprichters van de
Arbeiders Gemeenschap der Woodbrookers en was haar voorzitter van 1919
tot 1948. Hij slaagde erin het werk van de AG uit te bouwen. Zo
ontstonden er in de jaren dertig ook centra in Bentveld (om zo arbeiders
in de Randstad beter te kunnen bereiken) en in Kortehemmen (om zo het
Noorden beter te kunnen bedienen). Vanaf 1928 was hij directeur van de
Woodbrookersvereniging.
Sociaal-democraat
Banning heeft een belangrijke rol gespeeld in de politiek en in de
Nederlandse hervormde kerk. Als overtuigd sociaal-democraat was hij
sinds 1914 lid van de SDAP. Hij zette zich vooral in voor verbreding van
de SDAP (hier zien we weer het motief van de grensoverschrijding!). Hij
wilde de basis van deze partij verbreden en verdiepen door daarin niet
het klassenbelang van het proletariaat tot uitgangspunt te nemen (al had
dat ook zijn goed recht!), maar door geestelijke waarden en ethische
beginselen als fundament te nemen van het socialisme. Daarbij dacht
Banning aan waarden als gerechtigheid, vrijheid, verantwoordelijkheid.
Niet alleen droeg dat bij aan verdieping van de motivatie, maar zouden
ook andere groepen dan de arbeiders aangesproken konden worden. In het
nieuwe beginselprogramma van de SDAP in 1937 slaagde Banning erin om de
partij deze richting in te doen slaan. De in 1946 opgerichte Partij van
de Arbeid was de kroon op zijn werk.
Vernieuwing van Nederland
Mensen met verschillende levensbeschouwelijke achtergronden gingen
samenwerken op grond van gemeenschappelijke uitgangspunten en
overeenstemming over het te voeren politieke beleid. Zo braken mensen
die voorheen lid waren van een confessionele partij door naar een niet
op confessie gebaseerde partij. Deze ‘Doorbraak’ was voorbereid in de
Tweede Wereldoorlog toen mensen uit de maatschappelijke, politieke en
geestelijke elite als gijzelaars met elkaar in contact kwamen. Als geen
ander slaagde Banning erin om mensen met geheel verschillende
achtergronden met elkaar in gesprek te brengen met het oog op de vraag
hoe na de oorlog de vernieuwing van Nederland vorm zou kunnen krijgen.
Banning speelde in en na de Tweede Wereldoorlog een belangrijke rol in
het richtingengesprek binnen de Nederlandse hervormde kerk. Deze strijd,
die de kerk verlamde, wilde hij doorbreken, opdat ook deze kerk een
bijdrage kon leveren aan de vernieuwing van Nederland. Vrucht van deze
vernieuwing vormde onder meer het opleidings-, vormings- en
conferentieoord Kerk en Wereld te Driebergen, dat in zijn methoden van
werken, zij het uitdrukkelijk in een kerkelijke setting, veel van
Barchem overnam.
De Barchem-methode kwam onder druk te staan toen vanaf de jaren zestig
een nieuwe lichting professionals weinig affiniteit bleek te hebben met
de religieuze mensvisie en de daarmee verbonden methode van de open en
kritische dialoog die het werk zijn eigen profiel gaf. Inmiddels is
Bentveld opgeheven en is Kortehemmen in andere handen overgegaan. De
Vereniging voor Zingeving en Democratie subsidieert uit haar vermogen
voor een deel het conferentie- en debatcentrum De Rode Hoed in Amsterdam
en ontplooit op bescheiden schaal eigen activiteiten, zoals het Trefpunt
van Socialisme en Levensovertuiging (een officieel partijorgaan van de
PvdA, waarin zowel christenen, humanisten, islamieten als boeddhisten
participeren), de Banningprijs (een essayprijs voor jongeren) en het
opzetten van gesprekken van en met islamieten over wat vanuit hun
godsdienst de bijdrage aan de politiek kan zijn. De Vereniging
Woodbrookers Barchem is er gelukkig ook in geslaagd om werk in de geest
van Barchem voort te zetten.
Identiteitsbepaling
Wat kan nu de bijdrage zijn van de Barchembeweging in deze tijd? Als kern
van het werk zie ik: het ontwikkelen van de dialoog waarbij het erom
gaat om mensen met verschillende achtergronden door ontmoeting en
grensoverschrijding in een gezamenlijk leerproces te brengen gericht op
geestelijke groei en voeding en maatschappelijk engagement.
Welnu, dit lijkt mij van blijvend belang. Ook onze (wereld)samenleving
dreigt door tegenstellingen verscheurd te worden. Belangrijk is daarbij
de wijze waarop de identiteitsbepaling plaatsvindt. Onze samenleving
wordt immers gekenmerkt door een continue stroom van veranderingen op
alle terreinen met als aanjager de kolossale dynamiek van wetenschap,
economie en technologie.
Hoe kunnen in die maalstroom mensen toch een houvast vinden? Het
fundamentalisme is een van de reacties: met een beroep op bepaalde
tradities (al dan niet gebaseerd met een beroep op openbaring), komt men
tot een levensvisie waarin geen plaats is voor argumentatie en anders
denkenden. Nog een andere reactie is het populisme (die we in Nederland
belichaamd vonden in Pim Fortuijn): dit attendeert op reële
maatschappelijke problemen, maar simplificeert deze, plaatst deze in een
kader van wij (het volk) zij (de regenten) denken en werkt met
zondebokken (zoals de islam). Weer een andere reactie is het
relativisme, waarin ieder zijn of haar weg kan gaan. Met dit laatste
komen we echter niet verder als het gaat om de oplossing van de grote
vragen waar we voor staan, zoals de ontwikkeling van technologie,
armoede en milieudegradatie. Deze vergen, willen ze enigszins
beïnvloedbaar zijn, een gemeenschappelijke visie op wat de wenselijke
ontwikkeling is. Daarvoor is juist de dialoog nodig!
'Weltethos'
Een aanverwante beweging vinden we in de beweging voor een ‘Weltethos’,
waaraan o.a. de Zwitserse theoloog Hans Küng zich verbonden heeft. Deze
bouwt voort op het Parlement der religies, dat in 1893 in Chicago
plaatsvond. Naast de Wereldtentoonstelling die in het teken stond van de
techniek, wilde dit aandacht vragen voor de betekenis van religie in het
leven. In 1993 vond wederom zo’n bijeenkomst plaats. Was 1893 ondanks de
intenties vooral een westerse en christelijke aangelegenheid, honderd
jaar later waren er mensen uit alle grote religies en ook uit de
zogeheten inheemse godsdiensten.
Het is niet de bedoeling om alle religies op één hoop te werpen, maar om
een gemeenschappelijke inzet voor deze wereld te vinden waarin een ieder
vanuit de eigen motivatie deelneemt. Als kern van die gemeenschappelijke
inzet wordt de ‘gouden regel’ gezien: Wat U niet wil, dat U geschiedt,
doe dat ook een ander niet. Of positief geformuleerd: wat U wilt dat U
geschiedt, doe dat ook voor een ander.
Vanuit deze beweging wordt geprobeerd om religies niet een bron van
uitsluiting, haat en geweld te doen zijn, zoals helaas vaak het geval
is, maar om tot een gezamenlijke inzet voor een betere wereld te komen.
Als onderdelen van het Weltethos zijn benoemd in 1993: niet-geweld, een
rechtvaardige economische orde, leven in tolerantie en waarheid en
gelijke rechten en partnerschap tussen mannen en vrouwen. In gezamenlijk
overleg zouden deze algemene beginselen (die echter wel degelijk een
bepaalde richting wijzen!) verder geconcretiseerd moeten worden.
Zo kan Barchem ook in deze tijd een bescheiden, maar waardevolle
bijdrage leveren vanuit wat als wezenlijk uit zijn traditie naar voren
is gekomen.Lees hier ook over de recente
bijeenkomst van de Vereniging Woodbrookers Barchem en Zingeving.net.
Wilt u meer weten, bezoek dan de website van de
Vereniging
Woodbrookers Barchem.
|
