Actuele thema's

Eerdere thema's

Naar een waardenvolle politiek

Werken met waarden

Een praktische handleiding om met waarden te werken in het politieke gesprek

Het Trefpunt voor socialisme en levensovertuiging vindt het politieke debat in Nederland en in de PvdA veelal te oppervlakkig en de opbrengst ervan teleurstellend. Mensen roepen elkaar vaak standpunten toe zonder verdieping of begrip te bereiken.

Het Trefpunt wil het politieke debat verbeteren door meer de waarden achter opvattingen in de discussies te betrekken. Het Trefpunt streeft naar een actieve bijdrage vanuit de PvdA aan het waardendebat in Nederland. (zie ook het hoofdstukje verderop: ‘De PvdA en waarden’).

Trefpunt wil oefenen met het ‘waardengesprek’ en heeft daarvoor een aantal tips en vuistregels opgeschreven.

Verschillende redenen voor werken met waarden

1. Een politieke partij die mensen weet aan te spreken op hun waarden, dat wil zeggen op wat mensen goed, juist en daarom nastrevenswaardig vinden, maakt daadwerkelijk contact met mensen. Waarden zijn in jezelf gegroeide en gewortelde overtuigingen, wat niet wil zeggen dat ze daarom niet rationeel kunnen zijn. Maar het zijn in ieder geval geen afstandelijke standpunten. Daarom voelen mensen zich aangesproken als het om waarden gaat.

2. Het ontdekken van je waarden kan gedachten ordenen, kan beginselen blootleggen en samenhang in het denken aanbrengen. Het werkt mee aan het vormen van een visie. Het kan duidelijk maken, ook aan anderen, waar een concreet standpunt dat je inneemt, vandaan komt.

3. Met elkaar praten over waarden geeft binding en inspireert. Het kan ook mensen afstoten die zich niet bij een groep thuis voelen. Een partij die over haar waarden praat, werkt aan het noodzakelijke gemeenschapsgevoel.

Het verschil tussen een debat en een waardengesprek

Voor een goed begrip van wat we onder een type discussie als een waardengesprek verstaan, zetten we debat en waardengesprek schematisch tegenover elkaar:

Hoe voer je een waardengesprek?

De ervaring leert dat het lastig is in een groep tot een waardengesprek te komen, omdat politiek door velen wordt geassocieerd met debat. Je moet dus bewust aan de vorm van het gesprek een paar eisen stellen, die door een gespreksleider moeten worden bewaakt.

Om het verschil te voelen tussen een debat en een waardengesprek, kun je twee mensen vragen over een actuele kwestie tegenovergestelde standpunten in te nemen en bij wijze van rollenspel gedurende tien minuten met elkaar in debat te gaan volgens de karakteristieken van het debat.

Om een waardengesprek te oefenen, is het nuttig om met één persoon te beginnen. Ondervraag met elkaar een persoon volgens de karakteristieken van een waardengesprek, dus verkennend en vragend naar het waarom van het standpunt. Wissel na tien minuten en ondervraag dan een andere persoon. Al snel zul je in de gaten hebben dat je een zinvolle manier van communiceren hebt ontdekt. Blijf net zolang bewust oefenen totdat het een vanzelfsprekende manier van praten is geworden.

Tips voor een waardengesprek

1. Geen definitie

Doe geen poging het begrip ‘waarden’ als zodanig te bespreken of opnieuw te definiëren.

Waarden zijn immers niet los verkrijgbaar, ze zijn aan de orde in concrete onderwerpen. We kunnen proberen te herkennen welke waarden achter een bepaald standpunt zitten. Die waarden kunnen we expliciteren of we kunnen nagaan welke waarden we daarbij missen.

(‘Morele waarden vormen geen doel van concrete handelingen, maar ze komen tot uitdrukking in de wijze waarop we de handelingen verrichten’, schreef Andreas Kinneging in Trouw van 27 sept. 2003.)

2. De waarom-vraag

Het standpunt dat iemand inneemt begrijp je beter als je de vraag stelt waarom (dat wil zeggen op basis waarvan) een bepaald standpunt wel of niet wordt ingenomen. Deze vraag naar de achterliggende aannames, principes en vanzelfsprekendheden van een standpunt kan naar voren halen wat volgens je gesprekspartner nu echt belangrijk is (dus welke waarden in het geding zijn).

3. Respect

De vraag naar het waarom van iemands standpunt getuigt van respect voor de ander. Je neemt de ander namelijk serieus in zijn of haar beweegredenen.

4. De vraag naar het effect

De vraag naar het waarom geeft inzicht en helderheid in een standpunt. En het brengt je makkelijker bij de vraag naar het effect van het standpunt: als je die of die waarden nastreeft, bereik je die dan het beste met de praktische oplossing die je kiest? Je kunt ook makkelijk van standpunt veranderen als je inziet dat je waarden daarmee beter zijn gediend.

5. Geen waarden uitventen

In plaats van het uitventen van standpunten kan een discussie ook neerkomen op het uitventen van waarden. Om elkaar te overtuigen van je standpunt heeft het weinig zin tegen elkaar te praten (uitwisseling van soundbytes), maar is het zinvoller met elkaar praten. Dat wil zeggen: er moet dialoog zijn (luisterend spreken en sprekend luisteren).

6. Conflicten tussen waarden

Al snel ontdek je dat het najagen van de ene waarde ten koste kan gaan van een andere, even belangrijke, waarde (waardenconflict). Een ‘waardengesprek’ leidt niet automatisch tot een heldere keus tussen standpunten. Maar als je ontdekt dat je vaak moet kiezen tussen even belangrijke waarden, kan dat wel ten goede komen aan de kwaliteit van de dialoog. Je wordt toegankelijker voor de inzichten van een ander. Tegenstrijdigheden bij het maken van keuzes waarmee je soms moet leven, kunnen eveneens helder worden.

7. Besluiten nemen

Uiteraard zijn er stadia in het politieke proces waarin een waardengesprek geen goede vorm is. Bijvoorbeeld wanneer standpunten worden gevraagd of besluiten moeten worden genomen. Maar standpunten en besluiten zonder een voorafgaand waardengesprek missen diepgang en fundering.

Enkele aanvullende overwegingen:

De relatie tussen beginselen en waarden

Beginselen en waarden hebben veel met elkaar te maken. Beginselen zijn overtuigingen die een kijkje geven in jouw waarden, de dingen die volgens jou goed, juist en daarom nastrevenswaardig is.

In een beginselprogramma lees je wat wezenlijke waarden voor de partij zijn. Maar omdat ze aan politieke opvattingen vastzitten, zullen anderen jouw waarden kunnen aflezen aan je politieke keuzes en je mening over politieke en maatschappelijke zaken. Zo bepaal je niet alleen zelf wat je waarden zijn, maar vormen anderen ook een mening over jouw waarden.

Je komt met anderen over je beginselen aan de praat als ze nieuwsgierig zijn naar waar je meningen en standpunten eigenlijk vandaan komen.

Politiek met gevoel

Beginsel of overtuiging onderscheiden zich van begrippen als “uitgangspunt” of “stelling”. Als je woorden als beginsel of overtuiging gebruikt, sluit je jezelf als het ware in. Je stelt je niet beschouwend en afstandelijk op, maar betrekt jezelf er in.

Daarom kan een beginsel of overtuiging op anderen ‘emotioneel’ overkomen. Dat klopt wel, want in je gevoel is je overtuigingen als het ware opgeslagen. Een gevoel verschilt in wezen niet van een mening of een oordeel, want het heeft zich evengoed gevormd in de persoon zelf.

Politiek die aanspreekt is politiek die de overtuiging van mensen raakt. Daarbij zie je vaak twee soorten reacties. De ene reactie is: dit is mijn overtuiging, daar wijk ik niet van af, die moet jij respecteren en daar moet jij dus afblijven. Dan slaat het gesprek dicht.

De andere reactie is: dit is mijn overtuiging, dat heeft voor mij waarde, daar praat ik graag over. Is het misschien mogelijk met u mijn overtuiging te verrijken. Dan begint het gesprek.

De aversie tegen mensen met een overtuiging is gebaseerd op de eerste soort reactie. Maar mensen die met hun overtuiging het gesprek aangaan, zijn juist heel interessant. Je neemt elkaar dan serieus, want je bent op het niveau van wat je echt belangrijk vindt in het leven en in de maatschappij.

Het waarden en normen-debat

In het waarden- en normendebat gaat het niet over grote basiswaarden die eigenlijk niemand ter discussie stelt, zoals de rechtstaat, de gelijkwaardigheid van mensen of de mensenrechten.

Het gaat aan de andere kant ook niet om de waarden en normen van het dagelijks leven: de spelregels voor buurten en publieke ruimtes, de omgangsvormen die we in acht behoren te nemen. Als er daar iets mis gaat, kunnen de afspraken opnieuw worden bevestigd: er worden bij wijze van spreken opnieuw bordjes opgehangen.

Het waarden- en normendebat is interessant als waarden ter discussie staan op het niveau van groepen en gemeenschappen. Die waarden moet je elke keer met elkaar herbevestigen in voortdurende discussies. Een groep of gemeenschap wordt immers bepaald doordat men gemeenschappelijke waarden beleeft. Vandaar de noodzaak voortdurend uit te zoeken wat je met elkaar verbindt of scheidt.

Wat je vaak ziet dat uit angst voor een goede discussie over de gemeenschappelijke waarden, gedaan wordt alsof het gaat om de waarden en normen van het dagelijks leven, die eigenlijk bekend zijn en die alleen maar bevestigd hoeven te worden.

De PvdA en waarden

"De PvdA moet een actieve en zelfs pro-actieve bijdrage leveren aan het waarden- en normendebat. Zij moet dit niet doen als iets dat haar door de omstandigheden wordt afgedwongen, maar als voortkomend uit de authen­tieke traditie van de sociaal-democratie."

Herman Noordegraaf in Socialisme en Democratie in april 2002.

Noordegraaf maakt in dat artikel een paar interessante opmerkingen:

1. Het waarden- en normendebat wordt al snel versmald tot een debat over persoonlijke ethiek op het microniveau en zogeheten 'niet-materiële kwesties' als euthanasie, abortus enz. ook binnen de PvdA. Maar waarden zijn collectieve opvattingen omtrent wat goed, juist en daarom nastrevenswaardig is. Dat betreft ook de samenleving in groter verband. Normen vormen op hun beurt weer de concretiseringen van waarden in gedragsregels. Het waarden- en normendebat behoort meer te zijn dan een debat over ‘fatsoen moet je doen’, al omvat het dat ook. Ook structurele vraag­stukken, inclusief machts- en bezitsverhoudingen, horen onder­deel van het debat te zijn.

2. Het debat over normen en waarden moet worden verbonden met een grondige analyse van maatschappij en cultuur. Anders komt men tot morele oproepen zonder te analyseren waarom problemen zich voordoen. De analyse is ook van belang, omdat het debat over waarden en normen niet mag uitlopen op een eenzijdig repressieve benadering, maar gericht moet blijven op het bestrijden van oorzaken en op preven­tie.

3. Voorkomen moet worden dat moraal er vooral toe dient om maatschappelijke en economische ontwikkelingen en overheidsbeleid te legitimeren zonder dat er daarover kritische vragen gesteld worden. Daarvan is bijvoorbeeld sprake als er een bezuinigingsbeleid wordt gevoerd waarbij niet het draag­krachtbeginsel in acht wordt genomen en er vervolgens een beroep wordt gedaan op meer zelfverantwoordelijkheid van burgers. 

4. Moraal wordt toegepast op specifieke terreinen, ter­wijl op andere terreinen een beleid gevoerd wordt dat hier haaks op staat. Premier Balkenende noemde: respect, verantwoordelijkheid, fatsoen, solidariteit, opofferingsgezindheid. Maar zijn die bijvoorbeeld te herkennen in het milieubeleid, de inkomenspolitiek enz.?

5. Er worden morele uitspraken in algemene termen gedaan zonder voldoende oog te hebben voor verschillen in beperkingen en mogelijkheden (sociaal, mentaal, intellectueel, financieel, macht) van mensen.

6. Morele standpunten worden geproclameerd zonder veel argumentatie. Uiteindelijk komt men bij doorvragen in elk moreel debat bij funderende uitgangspunten, die wereld- en levensbeschouwelijk van aard zijn en die zich niet verder laten beargumenteren.

Maar er is een heel veld van rationele argumenta­tie en van in onze samenleving aanwezige morele overeenstemming (bijvoorbeeld de betekenis van de mensenrechten), die in principe een zinvol argumentatief debat mogelijk maken.

Daarbij is van groot belang de organi­satie van open debat en dialoog over concrete maatschappelijke vragen en ontwikkelingen waarin zoveel mogelijk alle aspecten, gezichtspunten - ook van minder spraakmakende en invloedrijke mensen en groepen - , waarden en normen op tafel komen en op elkaar betrokken worden.

Zo kan een niet-paternalistische moraal tot ontwikkeling komen, die zich kenmerkt door de bereidheid te argumenteren en het debat aan te gaan in een openbare dialoog. In de uiteindelijke politieke beslissing moeten verantwoordelijken laten zien dat zij bereid waren om daarnaar te luisteren en inzicht geven in de afwegingen en normatieve keuzes die zij gemaakt hebben.

De PvdA moet het normen- en waardendebat voeren op een niet-moralistische wijze door zoveel mogelijk van bovengenoemde punten te honoreren en te bevorderen.