Hoe temmen we het hedendaagse kapitalisme?

Van heersend naar een dienend marktdenken

Over het thema

Na de Tweede Wereldoorlog waarschuwde Willem Banning voor een ontwikkeling waarin wetenschap, economie en technologie over mensen zouden gaan heersen in plaats van hen te dienen doordat ze zich absoluut opstellen, imperialistische trekken krijgen, een zekere ideologische bekoring uitoefenen en met dwang optreden. Zeker de laatste 25 jaar lijkt de groei van de economie een doel op zichzelf te zijn geworden waarin de waarschuwing van Banning heel goed herkenbaar is. Niet alleen de crisis van het financiële systeem, ook de klimaatcrisis en de voortdurende armoede van miljarden wereldbewoners laten zien hoe desastreus de overgave aan het hedendaagse kapitalisme is.

Oude recepten zullen zeker niet werken. Banning was een kenner van het marxisme. Hij vond het marxisme als levensbeschouwing niet houdbaar en sprak van een ‘geloofsovertuiging waarvan geen scheppende kracht meer uitgaat.’ Het schiet tekort in de geschiedenisvisie en visie op de mens door sociaal-economische factoren tot de allesbeheersende te verklaren. Banning streefde met de Franse socialist Jaurès naar socialisme als moreel concept, waarin het beginsel van humaniteit staat tegenover privébezit en verabsolutering van het winststreven. Wat kunnen dergelijke noties vandaag de dag betekenen?

In vier bijeenkomsten onderzoeken we welke antwoorden sociaal-democratische denkers als Banning en Tinbergen hebben gegeven op deze verabsolutering van het economische denken of wel de knieval aan het hedendaagse kapitalisme. Bieden de oproepen tot hervorming van de financiële markten en tot beteugeling van de hebzucht voldoende perspectief?

Voor wie?

Deze leergang is bestemd voor diegenen, met name jongeren, die geïnteresseerd zijn in de waardenontwikkeling in de sociaal-democratische beweging.

Cursusgegevens

Aan de hand van een aantal vragen is er een inleiding door een deskundige over een actueel thema. Daarbij wordt aandacht besteed aan ethische en morele uitgangspunten en mensvisies en in het verlengde hiervan de ontwikkeling van sociaal-democratisch waarden. Een deskundige op het gebied van het denken van Willem Banning of van de historie van de sociaal-democratie reageert hierop. In kleine groepjes worden de vragen doorgesproken. In een slotgesprek wordt nagegaan wat dit voor ons denken en handelen kan betekenen.

De cursus bestaat uit vier avondbijeenkomsten in Utrecht en (facultatief) een afsluitende conferentie in Barchem, Gelderland.

- data: de donderdagen 17 september, 1 oktober, 15 oktober, 29 oktober.
- tijd van 17.30 tot 21.00 uur. (inclusief broodjes met koffie/melk/thee)
- plaats: Vergaderzaal ORKA, Mariahoek 15 te Utrecht of Vergadercentrum Vredenburg, Vredenburg 19 te Utrecht.
- facultatieve afsluitende conferentie die ook voor anderen dan de deelnemers aan de Banningleergang toegankelijk is op zaterdag 21 november in Woodbrookershuis in Barchem (bij Lochem)
- deelnemersbijdrage (inclusief reader en broodjes): € 75,-. Deelname aan de slotconferentie tegen gereduceerd tarief (alleen verzorgingskosten).
- aantal deelnemers: circa 12-15
- inhoudelijk coördinator: prof. dr. H. Noordegraaf (hoogleraar diaconaat, Protestantse Theologische Universiteit, Leiden en voorzitter van Trefpunt PvdA en levensovertuiging).
- organisatie: Kees Waagmeester, secretaris Vereniging Zingeving.net (avondbijeenkomsten) en Cees Otto, voorzitter Vereniging Woodbrookers Barchem (slotconferentie)

Deelnemers krijgen vooraf een reader toegestuurd. Van de deelnemers wordt verwacht dat zij de desbetreffende stof voor de cursusbijeenkomst bestudeerd hebben. Per bijeenkomst volgt nog een literatuuroverzicht.

Programma

Sociaal-democratie en de staat
Donderdag 17 september, Vergaderzaal ORKA, Mariahoek 15, Utrecht
Door Ruud Koole, hoogleraar politicologie in Leiden en voorzitter van de PvdA van 2001 tot 2005 en van 2006-2007.

Socialisten zijn geëvolueerd van haters van de onderdrukkende staat en de wet die een leugen was, tot de felste verdedigers ervan toen eenmaal duidelijk werd dat staat en wet ook instrumenten konden zijn in de emancipatie van de arbeiders. Er moet dan wel sprake zijn van een democratische staat. De staat heeft de taak de regels te stellen waarbinnen de vrije-markteconomie kan functioneren. Vanaf de jaren negentig van de vorige eeuw werkt de PvdA mee het terugdringen van de staat en aan liberalisering van de economie. Is het evenwicht tussen staatsbemoeienis en maatschappelijk initiatief toen verstoord of juist hersteld?

Markt en moraal
Donderdag 1 oktober, vergadercentrum Vredenburg, Vredenburg 19, Utrecht
Door Rutger Claassen, promoveerde met ‘The Market's Place in the Provision of Goods’.

Hoewel de term anders zou doen vermoeden, wordt de vrije markt gedefinieerd door talloze wetten en regels. Zonder regels geen markt. Voor Adam Smith was de markt een probaat middel om te ontsnappen aan de willekeur van de heersende macht. Toch heeft de markt geen goede naam. ‘Marktwerking’ werkt als een rode lap op de rode familie. Is het mogelijk door middel van de markt belangrijke doelen en waarden van de sociaal-democratie te realiseren?

Een rechtvaardige internationale orde
Donderdag 15 oktober, Vergaderzaal ORKA, Mariahoek 15, Utrecht
Door Piet Terhal, leerling van Jan Tinbergen en kenner van Teilhard de Chardin.

Door de globalisering kunnen veel financiële en economische activiteiten zich ontrekken aan sturing en controle. Toch zijn er internationale autoriteiten die grote invloed hebben, zoals de Wereld Handels Organisatie. Opvallend is dat de bescherming van wat kwetsbaar is, denk aan de menselijke arbeid en het milieu, restposten zijn in dat verdrag. Verdragen die over arbeid gaan of over het klimaat zijn tandeloos. De Nederlandse sociaal-democraat en Nobelprijswinnaar Jan Tinbergen heeft baanbrekend werkt verricht op het gebied van de (internationale) economische ordening. Hoe staat het met zijn erfenis nu die actueler lijkt dan ooit?

Markt, leefstijl en duurzame ontwikkeling
Donderdag 29 oktober, Vergaderzaal ORKA, Mariahoek 15, Utrecht
Door Hans Opschoor, hoogleraar Milieu en ontwikkeling, VN-adviseur duurzame ontwikkeling, was voorzitter van de Werkgroep ‘Nieuwe levensstijl’.

Al voordat begrippen als duurzaamheid en de ecologische voetafdruk tot onze samenleving doordrongen, introduceerde de Wereldraad van Kerken het denken over een rechtvaardige, houdbare samenleving waaraan iedereen op gelijkwaardige wijze deelneemt. Dit heeft richting gegeven aan de latere wereldwijde agenda voor 'duurzame ontwikkeling'. Daarbij gaat het o.a. om een verandering van investerings-, productie en consumptiepatronen (incl. levensstijlen) dat een economie ontstaat die de huidige welvaart rechtvaardiger verdeelt en geen afbreuk doet aan kansen op welvaart voor toekomstige generaties. Dat vergt ook veranderde instituties waardoor het proces van economische groei en de marktwerking bestuurd en beheerst kunnen worden. Maar (hoe) kan dat ? Moet worden vertrouwd op groeiend inzicht en overreding? Is het mogelijk in een democratie tegen het korte-termijn belang van burgers in te gaan? Bieden maatschappelijke organisaties voldoende 'countervailing power'?

Afsluitende conferentie (facultatief)
Zaterdag 21 november 2009, Woodbrookershuis Barchem
Spreker: Trude Maas, toezichthouder bij grote ondernemingen en van 1998-1999 en van 2002-2007 lid van de Eerste Kamer voor de PvdA.
Co-referenten worden nog aangezocht.

Opgave en deadline

Opgave uiterlijk 5 september, maar liefst zo spoedig mogelijk via mail naar Secretariaat@zingeving.net. Vermeld naam, adres, telefoonnummer(s) en leeftijd. Na inschrijving ontvang je een betalingsverzoek.

Secretariaat Banningleergang: Steenhoffstraat 77, 3764 BK Soest, tel. 035-6024951,
Secretariaat@Zingeving.net

Willem Banning

De vrijzinnig-hervormde predikan en mede-oprichter van de PvdA Willem Banning (1888-1971) was een sterk sociaal en politiek betrokken predikant die zich inzette voor een rechtvaardige en democratische samenleving. In zijn talloze publicaties heeft hij de Europese samenleving en cultuur geanalyseerd en doordacht welke rol kerken en levensbeschouwing daarin kunnen spelen. Banning schreef met het oog op zijn tijd, de tijd van twee oorlogen, totalitaire ideologieën, crisis, wederopbouw en koude oorlog. Maar we vinden in zijn werk een aantal dragende gedachten, die ons ook vandaag aan de dag behulpzaam kunnen zijn bij het doordenken van actuele vraagstukken en ons kunnen inspireren.

Een initiatief van de Vereniging Zingeving.net en de Vereniging Woodbrookers Barchem