Omgaan met macht

Mei 2007, door Leo Steinhauzer

Vorig jaar kritiseerde ik op deze plek het gebrek aan inspiratie dat het beginselmanifest van de PvdA mij gaf. Ik sprak mijn zorg uit over de partij die toen nog leek af te stevenen op een grandioze toekomst in een politiek leidende positie met Wouter Bos als premier.
Een jaar later gaan de sociaal-democraten rollebollend over straat en lijkt men volslagen de koers kwijt te zijn. Het stukje dat ik aan het schrijven ben lijkt met het uur te worden achterhaald door uitspraken en commentaren die links en rechts worden gegeven. Het partijbestuur is afgetreden, anderen verwijten Wouter Bos gebrek aan leiderschap. Wat kan ik nog melden zonder me met ‘geneuzel’ in het rijtje critici te voegen?

De reactie van de PvdA is defensief en dat voelt de kiezer waardoor de negatieve spiraal wordt versterkt. De toon is verontschuldigend of ontkennend. Tegelijk probeert men de kiezer te behagen. Dat wekt wantrouwen. Het verfrissende nieuwe van Wouter Bos is bovendien inmiddels verdwenen.
De verkiezingen zijn achter de rug met een flink verlies; Wouter Bos is geen premier; de SP is in opmars. Ik lijk mijn gelijk te hebben gekregen. Het gebrek aan een inhoudelijke visie wordt nu breed naar voren gebracht. Het is natuurlijk pijnlijk om verkiezingen te verliezen. En de stembus bepaalt wel degelijk de mate van invloed voor de komende jaren. Dat begrijp ik heel goed. Toch ben ik van mening dat die gevoelens van teleurstelling het politiek handelen niet mogen bepalen. Laten we de gelegenheid gebruiken voor een kalme bezinning. Ik geloof dat er werkelijk iets moet veranderen in de politiek. Zowel in de inhoudelijke politieke agenda als in de manier van politiek bedrijven.

De strijd om de kiezersgunst beheerst de politiek. En dat lijkt begrijpelijk, want in de politiek gaat het immers om de macht. Zonder macht kunnen we geen politiek bedrijven.
Maar is dat waar? Moet een partij streven naar zoveel mogelijk macht?
Inderdaad bepalen de machtsverhoudingen in het parlement welke regering er komt en hoe lang die kan blijven zitten. De Tweede Kamer maakt de wetten van het land. Als we dus iets van onze doelen willen realiseren, zullen we een meerderheid moeten verwerven in het parlement.
Daar schuilt echter de fout die zo dikwijls door sociaal democraten wordt gemaakt. Namelijk dat de doelen niet meer helder zijn en het belang daarvan voor de mensen niet duidelijk meer is. In de ijver om macht te vergaren worden de doelen soms onbedoeld verkwanseld. De politieke vertegenwoordigers worden voortdurend in beslag genomen door het politieke spel. Zij raken daardoor juist verder verwijderd van de mensen die ze menen te vertegenwoordigen.

Men wil de kiezer behagen, door stevige standpunten en stoere taal, waarvan men vermoedt dat die de kiezer welgevallig zijn. Daardoor wekt men echter juist de indruk te draaien en onbetrouwbaar te zijn. Mensen willen niet naar de mond gepraat worden. Tijdens de discussie na de uitreiking van de Banningprijs in 2006 op de jaarvergadering van onze vereniging, stelde ik voor om er maar recht voor uit te komen, dat de politiek ‘Vies en Vunzig’ is. Alexander Pechtold mocht dat als pas benoemd minister niet zeggen, omdat hij het aanzien van het eigen ambt onderuit zou halen. Ook in de Rode Hoed reageerde men op mijn opmerking afwijzend: als een niet ter zake doende opmerking; maar wel emotioneel, want dit hoor je niet te zeggen. Er zijn immers zoveel oprechte politici, die zich zeer veel moeite getroosten om binnen het politieke systeem op integere wijze de samenleving te dienen.

Dat raakte echter niet de betekenis van mijn opmerking. Ik hecht grote waarde aan onze westerse parlementaire democratie. Er zijn gelukkig politici, die integer en kundig hun werk doen. Onze democratie is niet ideaal, maar geeft in elk geval de ruimte om kritisch te zijn. Het biedt op dit moment de beste waarborgen tegen machtsmisbruik in het openbaar bestuur en de burger heeft daar een zekere invloed op. Maar we moeten de beperkingen en de makken dan wel onder ogen durven zien. De democratie is niet heilig. Het politieke spel wordt vaak onder de oppervlakte gespeeld, is keihard en kan de politieke besluitvorming danig vertroebelen. Mensen ervaren dat als vieze spelletjes. Het is lang niet altijd duidelijk welk doel met het machtsstreven van politici is gediend.

Juist ter wille van de democratie wil ik pleiten voor een vermindering van de fixatie op de kiezersgunst. De democratie is niet zozeer het middel om macht te vergaren, maar veeleer een regulerende kracht om teveel machtsconcentratie en misbruik tegen te gaan. Dat is een groot goed, laten we er zuinig op zijn. De PvdA moet niet bang zijn om al dan niet tijdelijk een kleine partij te worden, want de macht is secundair aan de politieke overtuiging. Als de SP de plaats van de PvdA zou overnemen, zou dat helemaal niet erg zijn. De kunst is om het eigen profiel voor het voetlicht te brengen. Als dat er niet is, kunnen we altijd nog allemaal SP-er worden. Maar zonder gekheid: Op dit moment draagt de PvdA regeringsverantwoordelijkheid. Laten we dat zo goed mogelijk doen.

Hoe moet het dan verder met de PvdA? Een andere omgang met het machtsstreven en concentratie op de politieke inhoud neemt de kiezer serieus. Wouter Bos was onze lijsttrekker en is nu minister van financiën en vice-premier. Er is een fractievoorzitter en een interim-bestuur. Een leiderschapscrisis levert niets op. De partij kan zich beter op de inhoud richten. Wat zijn de waarden waar de PvdA voor staat, wat zijn de sterke en zwakke kanten? En wat is die behoefte aan een sterk leiderschap die kiezers moet trekken?

Omdat macht zo’n allesbeheersende rol speelt in de menselijke relaties en bij uitstek in de politiek, is het van belang dit tot een politiek onderwerp te maken van de alledaagse werkelijkheid, want macht corrumpeert nu eenmaal. ‘Macht is lekker‘, daarom wil iemand die macht heeft die niet meer kwijt en heeft er alles voor over de macht te behouden. Er is grote morele kracht nodig daar weerstand aan te bieden en vooral ook controle toe te laten. Tevens doet zich het merkwaardige voor, dat we vooral de macht ervaren die ons tegenwerkt en de macht die we niet hebben. Ook voor gewone mensen is het heel vervelend als en ander over ons leven beslist, voor ons wil bepalen waar de grenzen liggen.
Te beginnen met een bezinning op de omgang met macht binnen het partijverband ligt voor de hand. Want omgaan met macht moeten we. Dat kan niet anders. Bezinning kan leiden tot nieuwe inzichten en mogelijk nieuwe politieke initiatieven.
In de tweede plaats is het goed een analyse te maken van de partij en haar geschiedenis door de jaren heen. Waar liggen de sterke en de zwakke punten? Wat en hoe is er geleerd van de fouten die zijn gemaakt?

Het woord sociaal-democratie zou ik liever vervangen door het begrip democratisch socialisme omdat dit het onderscheid tussen de benadering van de macht, namelijk de democratie en de beoogde maatschappelijke structuur en betrokkenheid, het socialisme, duidelijk aangeeft. Het woord sociaal-democratie maakt er een onduidelijke eenheidsworst van. De SDAP koos voor de weg van geleidelijkheid, tegen de gewelddadige revolutie, tegen de dictatuur. En voor gematigde standpunten, die kans maakten te worden verwezenlijkt. Het duurde tot na de Tweede Wereldoorlog voordat de PvdA als opvolger van de SDAP regeringsverantwoordelijkheid ging dragen. Gematigde standpunten weliswaar en de geleidelijke weg, maar een duidelijk ideaal: een socialistische samenleving, altijd gezien vanuit een internationaal perspectief. De partij vertegenwoordigde ook een cultuur.
De zwakte ligt vooral in de ‘betweterij’, de pretentie het beter te weten voor de mensen. Te grote overtuigingsijver. Machtsbelustheid: als we de meerderheid maar hebben, met weinig begrip voor de opvattingen van opponenten. En tenslotte een grote regelzucht die leidde tot veel bureaucratie. Socialisme is geen panacee voor alle maatschappelijke kwalen.

Wat kan er anders in de politiek? Hoe zou de PvdA zich beter kunnen profileren? Het lijkt mij een goed idee om het omgaan met macht tot een gezichtsbepalende factor te maken van de partij. Wouter Bos heeft daar al vele aanzetten toe gegeven. In de Woutertapes is duidelijk te zien hoe hij openheid stelt boven een glad politiek verhaal naar buiten toe. Ik geloof dat dat heel belangrijk is. Hij toont een leiderschap dat uit is op samenwerking, dat niet bang is om zijn kwetsbaarheid te tonen. Uit de tapes blijkt ook dat Wouter Bos al lang aanvoelde dat een dergelijke vernieuwing niet automatisch de kiezersgunst heeft. Het pleit voor hem dat hij daarvoor niet opzij is gegaan.
Vind ik nu alles wat Wouter doet welgedaan? Beslist niet. Ik zou ook graag willen dat de partij inhoudelijk zou vernieuwen. Onze liberale behoefte aan vrijheid en democratie komt niet zomaar uit de lucht vallen. Net zomin onze (sociale) behoefte aan solidariteit en ons rechtvaardigheidsgevoel van eerlijk delen.
Deze beide menselijke verlangens gaan vaak niet samen en dan moeten keuzes gemaakt worden voor het ene die ten koste gaan van het andere. Ook hierop is bezinning nodig.

Wilt u reageren op deze column? Mail naar Secretariaat@zingeving.net.