‘Economische dynamiek zelf moet ter discussie’

‘We suizen met ontzaglijke snelheid in ons ruimteschip voorwaarts. We kijken uit de raampjes, voelen geen beweging, ja zien de sterren wijken. In het stelsel van de oneindige dynamiek van de wereldeconomie is stilstand achteruitgang. VVD-leider Rutte is een voorbeeld van de aanhangers van het idealisme dat we voor elke grens een oplossing kunnen vinden door ons voortdurend aan te passen aan de dynamiek.’

Prof. Bob Goudzwaard hield bij de halfjaarlijkse bijeenkomst van de Protestantse Werkgemeenschap in de PvdA op 11 november 2006 een doorwrocht verhaal over de globalisering van de wereldeconomie en was gevraagd daarbij de opkomst van grote landen als China en India te betrekken. Er gaat veertigmaal zoveel geld om in de financiële markten als in de reële economie. De totale schuld van ontwikkelingslanden gaat in anderhalve dag in de financiële markten de wereld rond. Deze markten hebben de controle overgenomen van de politieke instituties. Nu we niet meer spreken over “kapitalisme” lijkt het verschijnsel zich juist in z’n volle omvang te presenteren. Het klassieke empire moest voor zijn voortbestaan beschikken over militaire middelen, geld en communicatie.
Globalisering is een legitimatie, een platform dat wordt gebruikt om het kapitaal in vrijheid te laten stromen om daarmee keizerlijke macht te vestigen.

Paradoxen
Het beeld van het ruimteschip gebruikt Goudzwaard als een van de twee mogelijke blikrichtingen om de globalisering te beleven; de blik van binnenuit. Er is geen alternatief dan dat wij ons voortdurend aanpassen aan de dynamiek van de wereldeconomie.
Van binnenuit gezien begrijpt men de paradoxen niet die zich steeds meer aan ons voordoen: toenemende armoede binnen rijke landen, erosie van de zorg, mensen die niet mee kunnen komen, meer haast, stress en burn-outs terwijl we in theorie meer rust en meer vrije tijd zouden krijgen. Goudzwaard: ‘De natuur en de tijd kun je niet tot grotere dynamiek brengen.’ Regionale akkoorden die bedoeld waren om bescherming te bieden, zetten juist aan tot globalisering.

Andere blikrichting
De andere blikrichting, die van buitenaf, levert een heel ander beeld op. VN-rapporten wijzen er op dat we grenzen overschrijden waar we met technische maatregelen niet meer achter terug kunnen. Ecosystemen kunnen de zich vermenigvuldigende druk door menselijke activiteiten niet meer aan en lopen grote kans de komende decennia te bezwijken. Vanuit de dynamiek van de wereldeconomie zijn dergelijke grensoverschrijdingen niet meer te bestrijden; de dynamiek zelf moet ter discussie staan, aldus Goudzwaard.

Hij herinnerde aan uitspraken van kerken in Azië en Afrika die ons vertellen dat de aanpassingen die aan hun landen worden opgelegd, niet worden ervaren als bijdragen aan hun geluk. Eigen thuismarkten en eigen cultuur worden vernietigd, armoede verdiept zich. Ook de bevolkingen van die landen raken besmet met consumentisme en vallen voor het geloof in groei en welvaart, terwijl ze de rijkdom van het genoeg vergeten.

Idealisme en realisme
Goudzwaard sloot zich aan bij een aanbeveling die binnen de Wereldraad van Kerken wordt gedaan om verder te gaan dan het denken in termen van een ideale wereld, maar om nu realist te zijn: te bestuderen wat er in de wereld aan de hand is. Kerk en politieke bewegingen, zei Goudzwaard, moeten zich bevinden aan de kant van de realisten en de consequenties van de dynamiek voor de houdbaarheid van de aarde en de menselijke samenleving onder ogen zien.
Co-referend prof. Hans de Knijff betoogde dat de structuren waarin we leven, zoals de geldeconomie, machten zijn die bedoeld zijn om ten goede te worden aangewend. Van het verwerpen van de machten moet dus geen “belijdeniskwestie” worden gemaakt, zoals de reformatorische kerken hebben gedaan in de Verklaring van Accra. Hij noemde dat een “categoriefout”. Om het in oude termen te zeggen: niet de structuur is ketters, maar de beginselen die eraan ten grondslag liggen. Want anders, zei De Knijff, ‘gaan we nog mensen van het avondmaal weren die voor de lol een reisje naar China hebben gemaakt’.

Zondag 42, vraag 110
Maar De Knijffs eerste reactie op het verhaal van Goudzwaard was zich af te vragen hoe de persoonlijke verantwoordelijkheid zich verhoudt tot de globaliserende wereldmarkt. Daarbij, zei hij, kon hij maar het beste Zondag 42 Vraag 110 van de Heidelbergse Catechismus citeren, waar de vraag wordt gesteld wat God in het achtste gebod verbiedt.‘God verbiedt niet alleen het stelen en roven dat de overheid straft, maar Hij noemt ook diefstal alle boze plannen en kwade praktijken, waardoor wij trachten ons meester te maken van het bezit van onze naaste. Dit kan gebeuren door geweld of met schijn van recht zoals bedrog met gewicht, maat, waar en munt, verder door woeker of door welk middel ook maar dat Hij verboden heeft. Ook verbiedt Hij alle hebzucht, evenals alle misbruik en verkwisting van zijn gaven’. Hebzucht en verkwisting dus, zei De Knijff, terwijl de vraag was wat het ‘gij zult niet stelen’ betekent.

Uiteraard werd in de discussie stilgestaan bij mogelijkheden om te ontkomen aan de paradoxaal uitwerkende economische dynamiek. Goudzwaard merkte daarbij op dat de Europese markt op zichzelf groot genoeg is om zorg voor mensen en bescherming van het milieu voorop te zetten. Daarbij zou de verwende samenleving volwassen moeten worden. ‘Dat betekent: grenzen aanvaarden. Leven binnen grenzen is niet benauwend, integendeel. Het sonnet levert de mooiste poëzie op’, zei Goudzwaard.

Verslag: Kees Waagmeester

Wilt u reageren op deze column? Mail naar Secretariaat@zingeving.net.