Behandel de kiezer als volwassene

Juni 2010, door Kees Waagmeester

Burgemeester Thom de Graaf van Nijmegen herdenkt in een opiniestuk in de Volkskrant van 23 maart 2010 dat hij vijf jaar eerder aftrad als minister van Bestuurlijke Vernieuwing. In dat artikel pleit hij voor drastische verandering van het ‘vermomde’ politieke stelsel en sluit af met de wens dat er ruimte is voor zelfreflectie en objectieve analyse. Andere partijen dan D66, schrijft hij, geven geen blijk van verontrusting of bereidheid tot analyse.

Is dat geen arrogante bewering? Ik ben een heel klein beetje actief in de PvdA en ik kan zeggen dat er in die partij veel ruimte is voor zelfreflectie en objectieve analyse. Dat resulteert niet in het overnemen van de kroonjuwelen van D66, maar meer in iets waarvoor Alexander Pechtold ook wijselijk heeft gekozen: aandacht voor inhoud.

Wat heeft De Graaf nu al reflecterend en objectief analyserend geleerd? Dat de besluitvorming over zaken als de AOW-leeftijd en de ombuigingen à 29 miljard ‘vastloopt in de politieke processen van het huidige bestel’. Door de ‘fragmenterende werking van het stelsel van evenredige vertegenwoordiging’ en door het feit dat de kiezer geen directe invloed op machtsvorming heeft, ‘moet de kiezer maar afwachten of zijn stem echt invloed heeft gehad’. En dan volgt de bewering dat kiezers willen bepalen wie er gaat regeren en wie niet. Daarvoor is nodig ofwel een kiesstelsel dat dwingt tot twee grote blokken ofwel een eigen mandaat voor de regeringsleider. Paardenmiddelen zijn het.

Wie kijkt naar landen waar aan de wensen van De Graaf wordt voldaan (de VS, het Verenigd Koninkrijk, Frankrijk) kan zien dat de pijn van gebrek aan effectiviteit en legitimiteit niet in het stelsel zit. Als De Graaf dat eens zou erkennen, zouden we eindelijk eens een vruchtbare discussie krijgen. We zouden ook verschoond blijven van opnieuw pleidooien voor een hoge kiesdrempel, waar ook sommige PvdA-ers aan schuldig maken. Want wat betekent het voor al die kiezers die met graagte stemmen op D66, GroenLinks, de ChristenUnie, de SGP, De Partij voor de Dieren, mevrouw Verdonk en de heer Wilders? Denkt De Graaf nu werkelijk dat zij even gemotiveerd zouden zijn als ze alleen konden kiezen tussen twee grijstinten in de politiek? Precies wat De Graaf zegt: moet eerst de laatste kiezer afhaken?

Elk stelsel heeft voor- en nadelen. We schieten niets op met stelselwijzigingen die afbreuk doen aan een in ons land diepgewortelde principe dat de macht in stad en land voortkomt uit de ‘gefragmenteerde’ volksvertegenwoordiging (gemeenteraad, Tweede Kamer). Blokvorming is overigens niet verboden. Als je klaagt over het gefragmenteerde politieke landschap, moet je jezelf ook eens afvragen waarom je niet binnen een grote partij actief wilt zijn. Reflecterend moet De Graaf weten dat zijn klacht werkt als een boemerang. Want waarom moest D66 zo nodig worden opgericht en is ze nooit opgeheven? Van Mierlo was gewoon een sociaal-democraat en ik denk dat zijn fantastische talent binnen de PvdA veel beter tot zijn recht was gekomen. Het kost uiteraard veel strijd en moeite, maar een partij als de PvdA is steeds in staat gebleken zich te vernieuwen met inachtneming van de waarden waarvoor ze staat. Fraai is die strijd soms niet. Maar wie zichzelf niet verheft boven die strijd begrijpt dat dat bij machtsvorming hoort.

Machtsvorming is altijd moeilijk, of dat zich nu binnen een groot links of rechts blok afspeelt of binnen het parlement. Er is niks zo mooi als een parlement waarin al die verschillen zichtbaar zijn. En er is niks zo lelijk als grote grijze machtsblokken waar kadaverdiscipline heerst.

De oplossing voor de regeerbaarheid van ons land ligt hierin: politici moeten de kiezers als volwassenen behandelen en eerlijk zijn over de dilemma’s van meerderheidsvorming en machtsvorming. Politici moeten zichzelf en het politieke bedrijf geen standaarden laten aanleunen die een volwassen burger zichzelf ook niet stelt. Politici moeten uitdragen dat programma’s en plannen geen beloften zijn. De eerste stap kan Thom de Graaf en de zijnen zetten door op te houden drogredenen te verkopen dat een systeem zou bestaan waarin ik kan bepalen wie er gaat regeren en wie niet. Ook in een tweepartijenstelsel zal ik moeten accepteren dat een ander minister-president wordt dan op wie ik heb gestemd. Ik weet als kiezer maar een ding zeker: dat ik mijn volksvertegenwoordiging kies. Die representeert de minderheden waaruit ons land is opgebouwd. Daar vindt open en bloot meerderheidsvorming ten behoeve van machtsuitoefening plaats, daar vindt aanwijzing van burgemeester of minister-president plaats.

Wilt u reageren op deze column? Mail naar Secretariaat@zingeving.net.