Hij verkiest relevantie boven brille; dan maar geen Einstein

Door Dick Pels

Banning

"Vandaag, 12 mei 2006, reiken we hier in De Rode Hoed voor de vijfde keer de Banningprijs uit. Die prijs werd in 1988 ingesteld ter gelegenheid van de honderdste geboortedag van dr. Willem Banning, de ‘rode dominee’ (1888-1971), grondlegger van het religieus geïnspireerde socialisme in Nederland en mede-oprichter van de PvdA in 1946. Als haar belangrijkste denker gedurende de jaren veertig en vijftig van de vorige eeuw, drukte Banning een onmiskenbaar stempel op de beginselprogramma’s van 1947 en 1959. Vanaf 1939 was hij jarenlang de intellectuele leidsman van het PvdA-denkblad Socialisme & Democratie.

Banning bepleitte een niet-materialistisch, humanistisch en vrijzinnig socialisme dat een sterke nadruk legt op de cultuur en op bindende normen zoals rechtvaardigheid, gemeenschap, verantwoordelijkheid en solidariteit. Individu en gemeenschap waren voor Banning onverbrekelijk met elkaar verbonden. Het ‘personalisme’ of personalistisch socialisme dat hij in navolging van Franse sociaal-christelijke denkers omarmde, stond voor de vrije ontplooiing van individuen in solidaire gemeenschappen. Dit personalisme stond volgens Banning haaks op het economisch liberalisme en het ‘anarchistische’ individualisme.

Den Uyl

Laten we nog even stilstaan bij dat jaar 1988. Het jaar ervoor, in december 1987, was Joop den Uyl gestorven, die Banning als een van zijn belangrijkste leermeesters beschouwde. Een andere leermeester van Den Uyl, de individualistische en liberale socialist Jacques de Kadt en ala zodanig de grote intellectuele tegenspeler van Banning, overleed in maart van datzelfde jaar 1988; hij overleefde zijn oud-leerling dus nauwelijks enkele maanden. Het geesteskind van Banning, de religieus-socialistische Arbeiders Gemeenschap der Woodbrookers (AG), werd in 1995 opgeheven om op te gaan in de vereniging De Rode Hoed. Nu heet zij de Vereniging voor Zingeving en Democratie, die ook het secretariaat voert van het Trefpunt van Socialisme en Levensovertuiging, een PvdA-werkgroep voor religieus geïnspireerde sociaal-democraten. In het spoor van Banning willen deze groepen zij zich bezinnen op waarden die in de huidige vercommercialiseerde cultuur in het gedrang zijn gekomen.

Wouter Bos

Die eerste keer in 1988 werd de prijs uitgereikt in de Banningzaal in het AG-hoofdkwartier te Bentveld. Ik had het geluk die eerste winnaar te zijn, met een opstel getiteld ‘Willem Banning: voor en tegen’. Een eervolle vermelding kreeg indertijd het essay ‘Kiezen voor vrijheid’ van ene Wouter Bos, nu leider van de Partij van de Arbeid en één van de auteurs van het nieuwe beginselmanifest van 2005. In zijn boekje Dit land kan zoveel beter wordt dit feit nog even aangehaald. Speciale vermelding verdient dat Joop van den Berg, toenmalig directeur van de Wiardi Beckman Stichting, later hoogleraar, directievoorzitter van de VNG en lid van de Eerste Kamer, al die tijd jurylid van de Banningprijs is gebleven.

Over het stuk van Wouter Bos vermeldt het juryrapport o.a. dat de auteur van mening is dat ‘in het beginselprogramma van de PvdA (d.w.z. het ‘nieuwlinkse’ beginselprogramma van 1977 -DP) het gelijkheidsbeginsel te sterk wordt beklemtoond, en de visie verdedigt dat in het democratisch-socialisme gelijkheid juist wordt beklemtoond met het oog op een verderliggend doel: een minder ongelijke verdeling van individuele vrijheden. Vrijheid krijgt aldus voor socialisten het karakter van een recht, aan ieder gelijkelijk (democratisch) toe te delen’. Bos wordt geprezen om zijn ‘goed inzicht in de geschiedenis van politieke ideeën’: ‘Het denken van Banning is zeer fraai verwerkt. De conclusies zijn gedurfd, wat bijdraagt tot de aantrekkelijkheid van het stuk’. Maar, aldus de juryvoorzitter, ‘niet alle conclusies zijn even deugdelijk onderbouwd’ en de betoogtrant is niet altijd even helder. Wat opvalt is dat de jonge Bos het vrijheidsideaal dan al voorrang verleent boven het gelijkheidsideaal, op een manier die Banning minder welgevallig zou zijn geweest, omdat die in feite dichter staat bij het denken van diens grote tegenpool De Kadt. 

1991, 1993, 2004

De tweede en derde maal dat de prijs werd uitgereikt, werden de inzenders gebonden aan een actueel thema. In 1991 was dat ‘burgerschap en burgerzin’, en de winnaar was Ido de Haan. In 1993 was dat ‘de natie’, met als winnaar Pieter Hilhorst. Na een interval van vijftien jaar werd de prijs voor 2004 opnieuw uitgeloofd, en gewonnen door Richard Esser met een essay getiteld ‘Henri Thoreau en de consumptiedwang’.

Politiek? Nu even niet!

Dit jaar was het thema: ‘Politiek? Nu even niet!’ Achter het uitroepteken verschool zich een vraag die als volgt werd toegelicht. In een wereld van overvloed en keuzevrijheid lijken traditionele groepsverbanden, waaronder religieuze en politieke, ingrijpend te veranderen. Jonge mensen lijken zich minder aangetrokken te voelen tot klassieke verenigingsvormen. Is dat zo? In hoeverre laat persoonlijke ontwikkeling zich combineren met sociale en politieke betrokkenheid? Tekenen zich misschien nieuwe vormen van politiek bedrijven af, in nieuwe netwerken, in lokale of internationale verbanden?

Aanmoedingsprijs

De winnaar werd € 1.000,- in het vooruitzicht gesteld, alsmede publicatie van het essay in Socialisme & Democratie.  Uit de 28 inzendingen koos de jury drie genomineerden: Jan Hartman, Albert Jan Kruiter en Whee Ky Ma. Ook besloot zij een aanmoedigingsprijs(je) toe te kennen aan de (toen?) zestienjarige Wessel Reijers. Hij schreef een essay over de ‘koude oorlog’ tussen wetenschap en geloof. Ofschoon dit onderwerp niet goed in het thema paste, waardeert de jury de durf en de heldere betoogtrant van wat zij beschouwt als een jong schrijverstalent.

Jan Hartman

Verder oordeelde de jury als volgt. Jan Hartman, cultuurhistoricus en promovendus aan de Erasmus Universiteit Rotterdam, schreef een helder stuk onder de titel: ‘Politiek: Niet Zo!’, waarin hij betoogt dat jongeren niet zozeer a-politiek zijn maar ‘anders-politiek’. De politieke beleving van oudere en jongere generaties verschilt: solidariteit is eerder een vorm van expressie dan een contributie geworden. De vorm van de participatie, de ervaring van authenticiteit is belangrijker geworden; en individualisme weegt tegenwoordig zwaarder dan partijlidmaatschap. Hartman pleit in feite voor een nieuwe politieke ‘beleveniseconomie’, zoals die bijvoorbeeld gestalte krijgt via initiatieven als Coolpolitics. De jury waardeert de frisheid en de relativerende humor van dit essay, en de originaliteit van Hartmans onderscheid tussen expressors en contributors. Maar de toepassing valt wat tegen. Legt Hartman zich niet te gemakkelijk neer bij het verlangen van jongeren om de politiek anders te ervaren? Kan de ‘coole’ politiek het klassieke politieke proces vervangen?

Albert Jan Kruiter

Albert Jan Kruiter, onderzoeker bij de Nederlandse School voor Openbaar Bestuur schreef een mooi gecomponeerd stuk getiteld ‘Over Anthony, professionalisering en betrokkenheid’. In zijn jeugd was de zwakbegaafde Anthony tweemaal per week te gast in het gezin, maar de professionalisering van de zorg maakte een einde aan deze directe vorm van betrokkenheid. De overdaad aan eigen keuzemogelijkheden tijdens zijn middelbare schooltijd maakte dat de betrokkenheid op de ‘ander’ verder uit het zicht verdween. In zijn huidige werk probeert hij een betere balans te vinden tussen professionele en publieke waarden, een streven dat hij ook bij andere leeftijdgenoten waarneemt. De jury waardeert de fraaie afwisseling tussen deze persoonlijke en de meer theoretische passages, waarin Kruiter aan de hand van De Tocqueville en Dewey pleit voor publiek engagement als welbegrepen eigenbelang en voor een vorm van zelfontplooiing die altijd is betrokken op anderen. Zij is opgetogen over het optimistische slot, maar vraagt zich wel af in hoeverre de verzoening van professionaliteit en betrokkenheid een sympathieke vorm van wensdenken is.

Winnaar Whee Ky Ma

Zo komen we ten slotte bij de inzending van Whee Ky Ma, onderzoeker in de neurowetenschap aan de University of Rochester in de USA, die een autobiografisch getoonzet stuk schreef onder de titel ‘Het voordeel van de twijfel’. Zijn aanvankelijke ambitie om Einstein naar de kroon te steken moest wedijveren met een passie voor de politiek die hem ook na zijn promotie niet wilde loslaten. Na een bezoek aan zijn familie op het Chinese platteland werd hij geraakt door de armoede en de culturele achterstand. In 2004 richtte hij de Rural China Education Foundation op, een NGO die het leven van plattelandskinderen wil verbeteren via kwaliteitsonderwijs. Het klassieke dilemma: óf alle kaarten zetten op de wetenschap óf een plaats in de middenmoot innemen, vervaagde als gevolg van de nieuwe balans die hij vond tussen wetenschappelijk werk en sociale betrokkenheid. Hij verkoos relevantie boven brille. Zijn toekomstdroom is nu voor de ene helft professor in de neurowetenschappen zijn, en voor de andere helft (de andere hersenhelft?) zijn onderwijs-NGO tot een effectieve en gerespecteerde organisatie maken. De jury beoordeelt het essay van Ma als het sterkste, meest aansprekende en meest originele essay. Zij is gecharmeerd door Ma’s soepele, relativerende stijl en bewondert zijn moedige keuze om de twijfel aan het alleenzaligmakend karakter van wetenschappelijke ambities om te zetten in het voordeel van een meer evenwichtig, sociaal geëngageerd bestaan. Dan maar geen Einstein, zoals Ma aan het einde van zijn stuk zonder al te veel spijt zegt.

Whee Ky Ma is dan ook de winnaar van de vijfde Banningprijs. De tweede plaats is voor Albert Jan Kruiter en de derde voor Jan Hartman. De drie genomineerde essays zijn opgenomen in dit speciaal voor deze gelegenheid vervaardigd boekje, terwijl het winnende essay binnenkort zal worden gepubliceerd in Socialisme & Democratie. Rest mij nog om namens de jury van de Banningprijs 2006 een welgemeende gelukwens uit te spreken aan het adres van Whee Ky Ma, Albert Jan Kruiter, Jan Hartman en Wessel Reijers. Ik dank u allen zeer."

De jury van de Banningprijs 2006 bestond uit:

• Joop van den Berg (hoogleraar parlementaire geschiedenis)

• Richard Esser (winnaar Banningprijs 2004)

• Mare Faber (Wiardi Beckman Stichting)

• Mieke Groen (Vereniging voor Zingeving en Democratie)

• Dick Pels (socioloog en winnaar Banningprijs 1989)

• Johan van Workum (Vereniging voor Zingeving en Democratie)

• Hansje van der Woude (Woodbrookers Barchem)

Coördinatie namens de Vereniging voor Zingeving en Democratie: Mieke Groen & Kees Waagmeester.