Herman Noordegraaf: Wouter Bos schetst een zinvol perspectief

Wat heeft de sociaal-democratie te bieden als het gaat om de vraag waar mensen zin aan kunnen ontlenen in de betekenis van: je inzetten voor wat je de moeite waarde vindt? Herman Noordegraaf, voorzitter van Trefpunt PvdA en levensovertuiging, herinnert aan het beginselprogramma van 1937. Daarin werden ook morele grondslagen als uitgangspunt van het socialisme opgenomen die vanuit verschillende levensbeschouwelijke tradities onderschreven zouden kunnen worden. ‘Achter die her formulering zit de wens om mensen aan de SDAP te binden die niet direct uit eigen belang hoeven te streven naar hervorming van het kapitalisme maar die dat uit morele overwegingen doen. Het formuleren van die morele grondslagen betekende ook een bevrijding van de ideologische bevangenheid waarin de SDAP zat. Je kon wel denken dat het kapitalisme aan z’n eigen tegenstrijdigheden ten onder zou gaan, maar in de jaren dertig verkommerden mensen in de crisis en er moest wel in het hier en nu gehandeld worden.’

Met het levensbeschouwelijk pluralisme koos de SDAP en later de PvdA voor een normatief uitgangspunt. Maar hoe geef je dat vorm? Noordegraaf: ‘Als sociaal-democratie moet je veel sterker dan nu gebeurt, laten zien welke waarden je nastreeft. In het beginselmanifest worden waarden genoemd als vrijheid, democratie, rechtvaardigheid, duurzaamheid, solidariteit. Dan is de vraag hoe die zich tot elkaar verhouden. Wordt een waarde als de vrijheid als het gaat om consumptie niet overgeaccentueerd?’

Vrijheid, zegt Noordegraaf, is iets anders dan: alles moet kunnen. ‘Zouden we vrijheid niet meer moeten verbinden met sociale rechtvaardigheid? Binnen de PvdA en binnen vrijzinnige stromingen is er snel de angst of men niet moralistisch bezig is. Neem het voorbeeld van het autogebruik. Ik vind dat mensen goed moeten nadenken hoe ze zich vervoeren.’

Maar, zegt hij, elk standpunt moet door de sluis van de rede gaan. In dit geval is je argument dat overmatig autogebruik het milieu aantast. In combinatie daarmee zijn ook morele argumenten aan te voeren, zoals rechtvaardigheid, de levenskansen van toekomstige generaties. Het gaat hier om de combinatie van de rede en van morele overwegingen, zoals van sociale rechtvaardigheid.

Herman Noordegraaf vindt dat Wouter Bos in zijn lezing voor het diaconaal centrum op 21 september 2009 in Haarlem goed laat zien waar de sociaal-democratie zich onderscheidt van andere stromingen. ‘Dan noemt hij eerlijk delen, solidariteit, een krachtige publieke sector en een beschaafd kapitalisme. Dat is een zinvol perspectief. Dat is de weg die ik zou willen zoeken. Duidelijk je waarden articuleren. Laten zien, zonder een blauwdruk te geven, wat dat betekent voor het politieke beleid en ook tegendraadse stellingnamen niet schuwen. Politici zouden meer het vermogen moeten hebben in die termen het politieke debat te voeren en niet alleen te spreken over de middelen.’