De PvdA is geen seculiere, maar een pluriforme partij

Religie is een menselijke activiteit

Bert Boer reageerde als co-referent op de voorjaarsbijeenkomst van de Banning Werkgemeenschap voor de PvdA op 5 april 2008 op de inleiding van PvdA-voorzitter Lilianne Ploumen:

Het is belangrijk dat ieder die zich vandaag met debatten en meningsvorming over religie bezig houdt, zich scherp realiseert dat religie niets meer en ook niets minder is dan een menselijke activiteit waarin mensen zich bezig houden met het reageren op wat wordt verstaan als een roeping, een openbaring die van God, van boven, uit een hogere werkelijkheid komt. Mensen doen dit meestal in groepsverband, vaak in kerkelijke instituten met tradities die eeuwen oud zijn en die telkens weer meegroeien met de veranderingen in cultuur, politiek, economie, wetenschap en techniek.

Dit scherp voor ogen te houden is daarom zo belangrijk, omdat het spreken in al te hoge bewoordingen over het belang van religie tot overspanning leidt. Religie zelf behoort geen enkele pretentie te hebben meer dan de bedoeling om wat mensen vanuit hun eigen bronnen over God verstaan voor zichzelf en voor anderen te verantwoorden als de inspiratie van en het zin geven aan hun leven en aan het bestaan in het algemeen.

Religie is altijd een mengsel van cultuur, overgeërfde meningen van vorige generaties, klimatologische bepaaldheden en de invloed van datgene wat ‘van boven’ tot ons is gekomen. Per definitie feilbaar, nooit geldig voor alle tijden en alle plaatsen en niet op te leggen aan mensen in de eigen groep, laat staan aan anderen die niet tot dezelfde zingevingsgroep behoren.
Over religie, ook de waarde van religie in politiek en in het bijzonder de sociaal-democratie - moeten wij dus noch euforisch, noch alleen negatief denken en spreken. Het probleem in de PvdA is dat over religie en de plaats daarvan in de politieke meningsvorming nog steeds in scherpe tegenstelling wordt gedacht en gesproken. De reacties in chatboxen en websites hierover, maar ook uitingen van invloedrijke mensen in onze partij, laten dit duidelijk zien.

Zoals wij weten heeft religie (voor de duidelijkheid: niet de goddelijke openbaring zelf maar het gebruik dat mensen hiervan hebben gemaakt en nog maken) vaak een positieve invloed als inspiratie, stimulans voor besef van goed en kwaad, het besef van en het nemen van verantwoordelijkheid voor anderen en voor de samenleving. Het christelijk geloof, maar ook andere religies en levensbeschouwingen, heeft in de geschiedenis bevrijdende werking gehad, ook nu nog, doordat mensen zich ermee bevrijd hebben van groepsdwang, tot emancipatie zijn gekomen, doordat waarden en visioenen hebben geleid tot concrete acties van verbetering van humaniteit en gerechtigheid in de samenleving.
Dit lukte het beste wanneer niet werd geargumenteerd met ‘God wil het’ in concrete politieke en maatschappelijke kwesties, maar doordat de inspiratie tot een verantwoordelijk leven het won van de neiging tot het zoeken van alleen het eigenbelang van de eigen groep of clan. Concrete politieke meningen en besluiten laten zich nu eenmaal niet rechtstreeks beargumenteren vanuit de Bijbel of een ander heilig boek naar de werkelijkheid van vandaag. Ook al zijn er de (grens)situaties waarin een individuele gelovige of een kerkgemeenschap niet anders kan dan zeggen: dit menen of dat doen gaat lijnrecht in tegen wat God van ons vraagt.
Met de woorden van Banning, al aangehaald door Lilianne Ploumen: ‘religie is stuwend, niet sturend’.

De negatieve uitwerking van religie als dwangbuis voor mensen, als misleiding en rookgordijn voor verkeerde bedoelingen valt meestal meer op en wordt eeuwen lang herinnerd en ook de gelovigen nagedragen. Dat laatste is zeker niet verkeerd, het stemt tot voortdurende reflectie, tot de zeer noodzakelijke religiekritiek wanneer religie zijn plaats niet meer kent en zichzelf verabsoluteert. Er zijn enkele kenmerken van religie die vrijwel altijd aanwezig zijn in deze situaties:

.... het letterlijk toepassen van teksten uit het heilige boek en/of uit de traditie op concrete situaties, doorgaans met een zeer selectief gebruik van deze teksten met voorbijgaan aan andere teksten, en bedoeld om eigen gelijk en superioriteit aan te duiden en aan anderen op te leggen;
.... religie wordt geclaimd door religieuze instituties en hun leiders als instrument voor de macht en voorrechten van het instituut en de eigen groep. Religieuze leiders kunnen zelfs het beroep op ‘godsdienstvrijheid’ misbruiken als instrument om macht over en druk op de eigen groep uit te oefenen en voorrechten in de samenleving te claimen, zo bijvoorbeeld toestaan van praktijken die tegen de rechtsorde ingaan.

Aanbevelingen/ stellingen:

.... In de sociaal-democratie is (kritische) reflectie op goede en slechte invloed van religie dringend gewenst. Over religie kan niet al te euforisch worden gesproken, zoals bijvoorbeeld in de stelling dat alle religies humanitaire en sociaal-democratische waarden gemeenschappelijk hebben. Dit realisme helpt ook in het gesprek over de betekenis van religie met partijgenoten die zelf niets met religie hebben of om welke reden dan ook fel tegen religie gekant zijn.

.... Het Trefpunt van socialisme en levensovertuiging ten dienste van de PvdA als geheel kan als belangrijkste project oppakken: het expliciteren van waarden die in verschillende religies belangrijk zijn en zoeken naar de gemeenschappelijkheid én de verschillen wanneer deze er zijn. Mensenrechten zoals neergelegd in de Universele Verklaring, internationale verdragen, worden nog onvoldoende verbonden met de religieuze bronnen waaruit vele mensen leven. De waarden die uit religieuze bronnen voortkomen, kunnen nieuwe impulsen en inspiratie in de sociaal-democratie en in de samenleving als geheel geven.

.... In deze reflectie zal gezocht moeten worden naar het gezamenlijk bestrijden van iedere vorm van fundamentalisme, al dan niet van religieuze aard.

Om de volgende redenen is deze benadering is ook electoraal van belang:

.... Maar al te vaak wordt onze partij vereenzelvigd met “seculier”, antireligieus en wordt de indruk gewekt dat christenen alleen bij zogenaamde christelijke partijen thuishoren. In kerkelijke kring heeft het Mandement van de r.-k. bisschoppen van 1954 lang doorgewerkt in de beeldvorming. In protestantse kring is de brede steun die de doorbraak in bijvoorbeeld de Nederlandse hervormde kerk lange tijd vond, afgebrokkeld. Er zijn in r-k en in prot. kring sterke netwerken en bolwerken die vrijwel geheel CDA- en/of CU- en EO-georiënteerd zijn. De zwaartepunten zijn daar meer naar maatschappelijk en godsdienstig ‘rechts’ verschoven.

.... Voor veel moslims in onze partij is de sociaal-democratie een ‘vrijplaats’, waar de druk van de traditionele (vaak godsdienstige) leiders niet geldt en waar kansen liggen om in de samenleving een eigen positie in te nemen. Uit een oogpunt van emancipatie en integratie zeer waardevol. Tegelijk ligt hier een risico, namelijk dat het ‘seculiere’ karakter van de PvdA wordt versterkt: vrij van godsdienstige invloeden, die niet relevant zouden zijn.

.... De PvdA is geen seculiere, maar een pluriforme partij. Dit was en is een essentie in de doorbraakgedachte die het waard is om teruggewonnen te worden. Daarom is het gebruik van het woord ‘seculier’ voor de PvdA af te raden, mede om electoraal niet telkens weer op achterstand te worden gezet ten opzichte van confessionele partijen. Het is van belang voor de kwaliteit van de PvdA en zijn standpunten én voor de herkenbaarheid van zijn pluriformiteit in de samenleving dat religieuze (en andere levensbeschouwelijke!) inspiratie een duidelijke plaats heeft in het profiel van de partij, tot en met de gezichten van de PvdA.
Dat gaat wat mij betreft verder dan alleen de erkenning dat individuele leden hun inspiratie kenbaar kunnen maken. Een erkenning dat godsdienstige inspiratie niet alleen onze cultuur heeft bepaald en dat nog doet, maar ook actueel draagvlak levert voor onze beschaving, tegen de neiging tot barbarij, is belangrijk.
Dit kan ook een effectief middel zijn om de PvdA nieuw te profileren tegen de splitsing in twee tegengestelde populistische richtingen die sterk op de “onderbuikgevoelens” inspelen en in invloed toenemen: de SP aan de ene kant en Wilders/Verdonk aan de andere kant. ‘Seculier’ in de zin van ‘los van diepere zingeving’ (wat een gangbare begripsbepaling van ‘seculier’ is) verdient geen steun in de PvdA omdat het leegte bevordert.

Nog enkele praktische aanbevelingen zijn:

.... de sociaal-democratische waarden blijvend expliciteren als uitingen van beschaving, op moderne wijze te formuleren en uit te dragen. Daarvoor is aansluiting bij niet alleen de belangen maar zeker ook de overtuigingen van alle groepen in de samenleving dringend nodig. Ook de godsdienstige, zie hierboven de aanbeveling ten aanzien van het project van Trefpunt.

.... in de profilering van de partij hiermee ook praktisch rekening houden, zeker wanneer het aankomt op selectie van kandidaten voor belangrijke posten. Daarvoor is representativiteit van belang, niet alleen een goede record in de partij.

.... de islam zeer serieus nemen als religie en daar politiek uiting aan geven. Ook de islam in zijn vele varianten is een religie als de andere, met negatieve en met positieve invloeden op emancipatie, gelijkwaardigheid, besef van universele humanitaire waarden en mensenrechten. Ook de islam is alleen in de verpakking van bepaalde culturen aanwezig, kwetsbaar, te bevragen op de bronnen en de uitleg daarvan. Onze partij verkeert in een unieke positie omdat zij als doorbraakpartij pluriformiteit omhelst en kan daardoor moslims uitnodigen om zelf (en in dialoog met anderen) de verbindingen tussen islamitische waarden en sociaal-democratie te leggen.