Bij het overlijden van Johan Wijne

Op 22 maart overleed op 75-jarige leeftijd Johan Wijne, oud-voorzitter van de Arbeiders Gemeenschap der Woodbrookers.

De historicus en publicist Johan Stephan Wijne had zich vooral toegelegd op de bestudering van de geschiedenis van de sociaal-democratie in Nederland. Zo schreef hij een biografie over Wiardi Beckman, de door hem bewonderde voorman van de SDAP, die, als hij niet kort voor het eind van de oorlog in Dachau was omgekomen, de leider van de na-oorlogse SDAP en waarschijnlijk ook van de PvdA zou zijn geworden (Stuuf Wiardi Beckman. Patriciër en sociaal-democraat, 1987). Wiardi Beckman wilde de SDAP vernieuwen door haar te ontdoen van haar marxistische ideologie, zodat ze uit haar isolement zou kunnen komen en bijdragen aan de opbouw van de Nederlandse samenleving.

Dit thema werkte Wijne verder uit in zijn proefschrift Tussen dogma en werkelijkheid. De ideologische gijzeling van de sociaal-democratie in Nederland als bijdrage tot haar isolement tijdens het Interbellum (1992). Het isolement van de SDAP (pas in 1939 zou de SDAP voor het eerst tot de regering toetreden) was niet alleen aan externe factoren te wijten, maar volgens Wijne ook aan een te sterke ideologische inslag, aan interne factoren dus. Vooral op intellectuelen, die de zuiverheid van de leer bewaakten, moesten het bij hem ontgelden. Dat oordeel strekte zich ook uit, zoals we kunnen opmaken uit de vele artikelen, die hij in Tijd en Taak en Hervormd Nederland schreef, ook tot de PvdA van de jaren zestig en later.

Dat sterk ideologisch karakter was volgens hem er ook de oorzaak van dat er vaak een spanning was tussen religieus-socialisten en de sociaal-democratie, omdat dezen het socialisme niet als een heilsleer wilden aanvaarden.
Hij documenteerde dat aan de hand van een studie over de inbreng vanuit het religieus-socialisme bij de totstandkoming van de beginselprogramma’s van SDAP en PvdA. Een constante daarin was dat zij stelden dat de keuze voor het socialisme gebaseerd was op een religieus-zedelijk beginsel, namelijk dat van de gerechtigheid. Deze benadering achtte Wijne ook voor de huidige sociaal-democratie van groot belang nu allerlei oude antwoorden niet meer voldeden. Het verdwijnen van elke verwijzing naar levensbeschouwing in het beginselprogramma van 1977 achtte hij symptomatisch voor het zijns inziens teruggrijpen van de partij op oude dogma’s en daarom een ramp (De Bergrede en het socialisme. De gespannen verhouding tussen religie en socialisme in de beginselprograms van 100 jaar sociaal-democratie in Nederland, 1996).

In het kader van zijn betrokkenheid bij de Vereniging voor Zingeving en Democratie, vroeger kortweg in de wandeling ‘AG’, wijs ik ook nog op de bundel Herinneringen aan 70 jaar AG, die hij in 1989 samen met Ab Engelsman samenstelde.
Behalve dat Johan actief is geweest in de AG, is hij dat ook op vele andere fronten geweest. In het bijzonder noem ik nog zijn voorzitterschap van het Centrum voor Levensbeschouwing en Politiek in de jaren zeventig, dat in het leven was geroepen nadat de protestants-christelijke, katholieke en humanistische werkgemeenschappen waren opgeheven. Het Centrum werd op zijn beurt weer opgevolgd door het nog steeds functionerend Trefpunt PvdA en levensovertuiging.

Herman Noordegraaf