Westerse cultuur uit balans. Bij het overlijden van Jan van Burg

Op 29 januari 2010 overleed Jan van Burg, lid van Zingeving.net. Zijn denken over politiek en samenleving was sterk gestempeld door Banning, zoals vooral in de activiteiten en publicaties in Van Burgs laatste levensfase heel nadrukkelijk naar voren kwam.

Jan Adolphe Cornelis van Burg werd op 13 april 1924 in het Zeeuwse Waarde geboren. Van 1946 tot 1950 studeerde hij indologie en later ook sociologie in Leiden, waar de befaamde socioloog F. van Heek één van zijn leermeesters zou worden. Zijn studie bepaalde hem bij het belang van een integrale doordenking van de cultuur. Cultuur was daarbij in brede zin op te vatten: als alles wat mensen in hun samen leven in en met de gegeven natuur verworven en tot stand hebben gebracht, alle producten van hand en geest, materiële en immateriële, structuren en instituties. Zijn werk als socioloog bij de Stichting Opbouw Drenthe en daarna bij de Stichting tot Ontwikkeling van Komgrondgebieden bepaalde hem er des te meer bij dat beleid rekening moest houden met de samenhangen in de cultuur, tussen economie, technologie, waarden en normen, wilde er sprake zijn van een evenwichtige maatschappelijke ontwikkeling.

Op politiek gebied voelde Van Burg zich aangetrokken tot de vernieuwingsbeweging van de Doorbraak. Hij verheugde zich er over dat de sociaal-democratie oog kreeg voor de belangrijke rol van levensbeschouwing. Lid geworden van de PvdA werd hij in 1957 burgemeester van Oude Pekela. Dat waren roerige jaren vooral toen uit protest tegen de sanering van de strokartonindustrie onder aanvoering van de uit Oude Pekela afkomstige communistische voorman Fré Meis stakingen uitbraken. In 1973 werd Van Burg burgemeester van Purmerend. Hij had een grote belangstelling voor ruimtelijke ordening zoals bleek uit zijn lidmaatschap van de Raad van advies van de ruimtelijke ordening. Zijn betrokkenheid en kennis in deze kon hij goed gebruiken en uitleven in Purmerend, dat als groeikern een formidabele ontwikkeling doormaakte.

Stond dat alles onder het voorteken van groei, de ontwikkelingen in de samenleving ­ milieuaantasting, de groter wordende kloof tussen rijk en arm enzovoort - brachten Van Burg tot herbezinning. Dat leidde ertoe dat hij in 1988 vervroegd met pensioen ging. Hij wilde tijd hebben om zich in de ontwikkelingen in de cultuur te kunnen verdiepen. Niet alleen uit studieus verlangen maar vanuit het besef dat er iets grondig mis was met die cultuur en dat actie geboden was. Het was in deze periode dat ik Jan van Burg persoonlijk leerde kennen. Hij was iemand die het belang van netwerken goed onderkende en daartoe contacten legde met personen uit diverse sectoren van de samenleving.

De studie liep uit de hand en mondde uit in een proefschrift. In 2001 (op 77 jarige leeftijd!) promoveerde hij in Wageningen bij de socioloog Douwe van der Ploeg met als co-promotor de Leuvense hoogleraar in de sociale ethiek Johan Verstraeten: Westerse cultuur uit balans. Naar een nieuw evenwicht in de 21e eeuw. In een breed opgezet betoog liet Van Burg zien hoe er in de westerse cultuur sprake was van een onbalans, omdat economie, technologie en wetenschap zich daarin verabsoluteerd hadden en andere cultuurcomponenten waren gaan overheersen. Zij waren wat Banning noemde verworden tot 'machten', die mens en menselijkheid bedreigden. Voor Banning was het alles omvattende cultuurprobleem hoe de tirannie van deze machten gebroken kon worden met het oog op de bevrijding van de mens tot ware menselijkheid. Deze vraag hernam Van Burg in zijn proefschrift. Zonder de noodzaak van structurele veranderingen te ontkennen, pleitte hij voor een vernieuwend cultuurbeleid dat zich zou richten op het accentueren van waarden en het in praktijk brengen van deze waarden. Als kardinale waarden noemde Van Burg respect voor de natuur, zelfbeheersing, matiging en soberheid, duurzaamheid, bedachtzaamheid, betrouwbaarheid en integriteit en solidariteit. Vernieuwing van de cultuur vereiste dat deze zich tot alle segmenten van de cultuur en dus ook tot alle beleidsterreinen moest uitstrekken, zoals de eerste naoorlogse minister van onderwijs en cultuur, de Doorbraaksocialist G. van der Leeuw had betoogd. Van Burg deed in zijn proefschrift daartoe enige vingeroefeningen op het terrein van het technologiebeleid, de wetenschapsbeoefening, de economie, educatie, de primire leefeenheid van het gezin en de massamedia.

De volgende stap na de promotie was de vorming van een Nederlands-Vlaamse groep die denkwerk ging verrichten over een grondige heroriëntatie van onze westerse cultuur (Van Burg was een warm voorstander van samenwerking tussen Nederland en Vlaanderen). Maar dit moest wel in Europees verband worden nagestreefd. Dat leidde tot de bundel Europa. Balans en richting (2003), waarvan Van Burg één van de redacteuren was, waarvoor Wim Kok het voorwoord schreef en waaraan tal van auteurs van naam aan meewerkten (ook hier dus weer het woord 'balans'). Met het oog op de actualiteit vermeld ik dat Job Cohen een hoofdstuk schreef over 'Migratie en integratie in Europa: een Amsterdams perspectief.' Thijs Wöltgens overhandigde bij de presentatie het boek aan de Belgische oud-premier Jean Luc Dehaene. Wöltgens nam namelijk deel aan de genoemde groep en was hiervoor sterk gemotiveerd. In de bundel had hij een bijdrage geschreven over de universiteit waarin hij pleitte voor een band tussen kennis en moraal. Hij was ook de voorzitter van het in 2004 gehouden symposium in het stadhuis van Den Haag over 'Europa, balans en richting: de noodzaak van het maken van fundamentele keuzen.'

Het volgende streefdoel was de vorming van een interdisciplinaire denktank op Europees niveau, geworteld in de civil society. Hierover trad Van Burg in overleg met het European Ethics Network en het Overlegcentrum voor Ethiek van de Katholieke Universiteit Leuven. Ook was hij hierover in contact met Otto von der Gablentz, oud-ambassadeur van West-Duitsland in Nederland en voormalig rector van het Europa college in Brugge. In 2005 werd een 'Open Brief' over 'Europa in balans' gestuurd aan politieke en maatschappelijke organisaties in de Lage Landen. Deze brief was een soort beginselverklaring die als basis voor een alternatieve visie op Europa moest dienen. Van Burg c.s. wilden er een grondige reflectie en discussie mee bevorderen. Gezien zijn leeftijd was Van Burg daarna echter niet meer beschikbaar voor organisatorisch werk en daarmee bleek uiteindelijk ook het initiatief te verlopen. Dat is erg te betreuren, omdat het belang van wat hij nastreefde onverminderd aanwezig is. Toen het Trefpunt PvdA en Levensovertuiging in 2006 samen met de WBS een conferentie organiseerde over sociaal-democratie en religie schreef Van Burg mij dat hij deze zeer toejuichte en sloot hij af met de woorden, die ik hier aan het slot citeer:

‘Als in de PvdA nu gesproken wordt over een nieuwe politiek in de 21e eeuw, zal dat m.i. alleen goed mogelijk zijn in het verband van een nieuw streven naar balans in de westerse (Europese) cultuur, waar Banning reeds zo duidelijk op wees. En een balans is alleen mogelijk als ook de rol die de immateriële waarden (hier levensovertuigingen) spelen, een duidelijk accent krijgt.’

Herman Noordegraaf