Op zoek naar nieuwe samenhang

Door Coos Huijsen

De Duitse socioloog Ulrich Beck schetst de wereld als een ‘risicomaatschappij’ waar een instrumentele rationaliteit overheerst. (Ulrich Beck, ‘De wereld als risicomaatschappij’, de Balie, 1997). Kenmerkend voor deze maatschappij is dat rampen die de wereld dreigen te vernietigen niet langer afkomstig zouden zijn van een onbegrepen natuur of van de toorn van God, maar direct zouden voortvloeien uit beslissingen die de mensheid zelf neemt.

In deze maatschappij wordt verwacht dat individuen “hun eigen biografie” schrijven, hun eigen keuzen maken. Maar het is geen vrijheid tot kiezen geworden, maar een plicht tot kiezen, een voor het individu soms duvels moeilijke opdracht zodat op tal van terreinen (relaties, arbeidsmarkt) sprake zou zijn van ‘individualiseringsrisico’s’. (Dirk Geldof, ‘Overvloed in de risicomaatschappij’, in ‘Over levenskunst’, Ambo 2002).

Pim Fortuyn sprak van “De verweesde samenleving”, waarin het individualisme tot het enige gebod zou zijn verheven en die daarom de naam samenleving eigenlijk niet waard zou zijn. Hij vroeg zich af of het niet tijd werd voor een nieuwe set normen en waarden, die recht doet aan het individu, maar ook grenzen stelt aan onze grenzeloosheid en samenleven als collectief project op de agenda plaatst. (Pim Fortuyn, ‘De verweesde samenleving’, Bruna 1995).

Onlangs pleitte burgemeester Job Cohen voor een nieuwe of ‘omgekeerde’ doorbraak . Nu geen doorbraak van religie naar de politiek, zoals Willem Banning indertijd propageerde, maar van de politiek naar de religie. Dat wil zeggen dat de politiek rekening zal houden met de religieuze bindingen van mensen, vooral met het oog op de allochtone instroom. Maar dit zou weer in strijd zijn met de opvattingen van Ayaan Hirsi Ali, die stelde dat ook nieuwkomers er recht op hebben om als onafhankelijk individu tegemoet te worden getreden en niet als onderdeel van een groep.

Het samenleven is tot een probleem geworden. Als de verwijzing naar Willem Banning één ding bewijst, is het wel dat het onderwerp niet nieuw is. Al voor de Tweede Wereldoorlog wees Banning op de spanning die er bestaat tussen individu en gemeenschap en tussen vrijheid en verantwoordelijkheid en op het gevaar van instrumenteel rationalisme (Coos Huijsen,’Socialisme als opdracht’, Anthos 1986).

Zijn boodschap raakte in de vergetelheid. Wat mensen motiveert, bindt of raakt leek steeds minder relevant voor de politieke elite. Christopher Lasch signaleerde in dit opzicht in de jaren zeventig al een kloof tussen de intelligentsia en het grote publiek (Christopher Lasch, ‘The revolt of the Elites and the Betrayal of Democracy’). De vraag naar samenhang in de moderne maatschappij is daarom actueler dan ooit!

Het bovenstaand thema roept veel vragen op. Onze netwerksamenleving is zo complex geworden, dat veel organisaties er op zichzelf niet meer uitkomen. De volgende stellingen en dilemma’s vragen om een nadere invulling:

.... Geef ruimte aan eigen identiteit;
.... geef antiterreurwetgeving een horizon;
.... in een risicosamenleving is solidariteit een voorwaarde;
.... risicomanagement: van camera’s tot jeugdzorg;
.... vrijheid of verantwoordelijkheid;
.... individu of gemeenschap