De zaak waar het om draait

In het artikel ‘De noodzaak van een nieuwe Doorbraak’ van mei 2003 (onder andere gepubliceerd in NRC-Handelsblad) staat wat de Vereniging voor Zingeving en Democratie met de nieuwe doorbraak beoogt. De belangrijkste passages daar uit:

Het is pijnlijk te zien hoe weinig een beroep wordt gedaan op de inbreng van veel nieuwe Nederlanders, veelal moslims, in politiek/maatschappelijke discussies. Pijnlijk en jammer, omdat de islamitische levensovertuiging heel veel heeft in te brengen als het gaat om vraagstukken die ons bezighouden. Zoals de verhouding individu -  gemeenschap, het geloof in de markt, de grote verschillen tussen rijk en arm, verslavingsproblemen en opvoedingsvraagstukken, om er maar enkele te noemen.

Maar het moslimgeloof wordt in ons land vooral geassocieerd met uitingen die vooral weerzin wekken. Met name scheiding van kerk en staat, de positie van de vrouw en ook homoseksualiteit zijn veel bediscussieerde onderwerpen. Zodra een moslim zijn mond opendoet, krijgt hij deze kwesties voor de voeten geworpen. Van werkelijke interesse in de bijdrage van moslimgelovigen aan het publieke debat politiek is zo geen sprake.

Daar wil de Vereniging voor Zingeving en Democratie (vroeger de Arbeiders Gemeenschap der Woodbrookers of religieus-socialisten) verandering in aanbrengen. Wij kunnen dat doen vanuit onze traditie, waarin kenmerkend is de inspirerende verbinding tussen geloof/levensovertuiging en politiek. Die verbinding was in de Nederlandse context vrij algemeen geaccepteerd, maar wordt vreemd genoeg als een bedreiging gezien als het gaat om de invloed van voor ons land nieuwe godsdiensten en levensovertuigingen.

Wanneer mensen de vraag van religie en politiek opnieuw doordenken, komt naar boven hoe religie zich op verschillende manieren politiek-maatschappelijk kan uiten. Bijvoorbeeld als een eigen waarheid die met macht wordt afgedwongen of als een instrument om het kwaad te bestrijden (Bush, destijds de inquisitie). Er kan ook een andere associatie ontstaan, bijvoorbeeld bereidheid jezelf telkens weer te toetsen aan andermans religieuze idealen. Of verzoening, het in gesprek willen blijven met elkaar ook bij tegengestelde 'waarheden'.

Religie en politiek hebben samen een lange weg afgelegd. Het was niet verwonderlijk dat de socialisten van het eind van de negentiende eeuw, als ze godsdienst al niet bestreden, haar als een privé-zaak beschouwden. Vanuit de kerken zette men zich over het algemeen af tegen het socialisme. Er ontstonden partijen gebaseerd op een bepaalde belijdenis van het geloof.

Na de Tweede Wereldoorlog ging de SDAP op in de PvdA. Daarin kwam formeel een einde aan de opvatting dat geloof een privé-zaak is en in het beginselprogramma van de PvdA werd erkend dat de partij openstond voor mensen van verschillende levensovertuiging die instemden met het beginselprogramma van de PvdA. Dit werd bekend onder de term De Doorbraak. Letterlijk stond in dat beginselprogramma: ‘Zij (de PvdA) erkent het innig verband tussen levensovertuiging en politiek inzicht en waardeert het in haar leden, als zij dit verband ook in hun arbeid voor de Partij duidelijk doen blijken’. In hetzelfde artikel werd partijorganisatie op grondslag van een godsdienstige belijdenis principieel ‘en voor de tegenwoordige verhoudingen in Nederland ook praktisch’ verworpen.

Wat wij bepleiten tegenover partijvorming op basis van de islam of de Arabisch-islamitische cultuur is een nieuwe doorbraak. Als het moslims te doen is om een inbreng in de politiek-maatschappelijke vragen vanuit hun geloof, dan kunnen wij hen verzekeren dat daaraan grote behoefte is. Voor ons is religie geen privé-zaak, maar ook geen zaak om een politieke beweging op te grondvesten. Dat komt niet zozeer voort uit politieke opvattingen, maar vooral uit onze liefde en respect voor de levensovertuiging. Religie en levensovertuiging zijn voor ons onmisbare bronnen van inspiratie voor het werken aan een rechtvaardige samenleving.

Daarbij gaat de ontwikkeling van een gezamenlijk gedeelde ethische fundering van (in het geval van de Doorbraak van 1946) het socialisme en daarop gebaseerd beleid. Er zijn dus criteria waaraan dat gezamenlijke levensbeschouwelijke fundament kan worden getoetst. Bij Willem Banning, een van de inspirators van het doorbraakdenken, waren dat  gerechtigheid, gemeenschap, verantwoordelijkheid. Als actuele criteria zou je nu kunnen denken aan rechtvaardigheid, duurzaamheid, participatie (betrokkenheid van allen, zonder uitsluiting). Een bijdrage aan de opbouw van de samenleving van moslims vanuit die actuele criteria is onmisbaar.