‘Het is gevaarlijke psychologie zelf te gaan geloven dat we niets te bieden hebben’

Beraad ‘Islam en sociaal-democratie’

Eind februari 2004 vond in De Rode Hoed te Amsterdam een beraad plaats van een twintigtal moslims in het kader van het project “De nieuwe doorbraak”. De vraag aan de deelnemers was: welke bijdrage kan er vanuit de islam aan de politieke agenda van ons land kan worden gegeven? Maar een andere vraag bleek wel zo veel aandacht op te eisen: hoe om te gaan met de bijna agressieve anti-islam houding in het publieke debat?

Agressieve anti-islam sfeer legt zware druk op deelnemers

‘Hoe kun je kritisch staan tegenover gedragingen en ideeën van medemoslims, als je tegelijk de zware druk voelt om je levensovertuiging maar helemaal op te geven?’, zo zette een van de vrouwelijke deelnemers direct de toon. De bijeenkomst werd gehouden op uitnodiging van de Vereniging voor Zingeving en Democratie die daarvoor samenwerkte met het islamitisch instituut voor maatschappelijke activering. Volgens secretaris Kees Waagmeester wil zijn vereniging bevorderen dat moslims vanuit hun rijke traditie meedenken aan de politieke vraagstukken van ons land. Hij riep moslims op actief mee te doen. ‘Als je zelf niet laat merken wat je denkt en vindt en zelf niet voor de dag komt met je achtergrond, dan zal een buitenstaander ook zeggen: waar zijn ze?’

Prof. Peter Derkx van de Universiteit voor Humanistiek hield aan het begin van het beraad een inleiding over de kansen en bedreigingen voor levensbeschouwelijke tradities in de Nederlandse samenleving. Hij presenteerde zich als atheïst. ‘Ik ben atheïst in die zin dat ik mijn best doe het te snappen, maar ik begrijp gewoon niet waar mensen het over hebben als ze over god praten. In ben geen atheïst in de zin dat ik voortdurend tegen de godsdienst aan het strijden ben. Helemaal niet, want ik heb veel respect voor godsdienstige mensen die vanuit hun levensbeschouwing in de wereld staan. Ik heb geen enkele behoefte dat te bestrijden, ik kan het alleen niet volgen.’

Godsdienst als levensovertuiging

Derkx beschouwt een godsdienst, dus ook de islam, als een levensovertuiging. Levensovertuigingen vindt hij van groot belang. Zelf hangt hij de humanistische levensovertuiging aan. Volgens Derkx zou niet langer gesproken moeten worden over de scheiding van kerk en staat, maar over de scheiding van levensovertuiging en staat. Wat houdt die scheiding in? vroeg hij zich af. ‘Burgers hebben een bepaalde levensbeschouwing en erkennen dat er ook andere levensbeschouwingen zijn die dezelfde rechten hebben. Dat principe van respect voor elkaars levensbeschouwing betekent ook dat theocratie als staatsvorm wordt afgewezen. Want dat is een systeem waarin de overheid haar handelen baseert op één levensbeschouwing’.

Volgens Derkx is het ook in strijd met de scheiding van levensovertuiging en staat als de overheid bijvoorbeeld godsdienst gaat bestrijden. ‘Dat bepleit Paul Cliteur in zijn boek Moderne Papoea’s. De overheid moet volgens hem actief gaan optreden om te zorgen dat de moraal in Nederland wordt losgekoppeld van de levensbeschouwing van mensen. Ik vind dat een heilloze weg. Hij begrijpt de scheiding van kerk en staat uiteindelijk niet. Het is ook in strijd met de scheiding van kerk en staat als je het overheidsoptreden zou baseren op atheïsme. Want dan behandel je niet alle levensbeschouwingen als gelijk. Bovendien kan het ook niet. Zijn eigen morele  opvattingen staan ook niet los van zijn eigen atheïstische levensbeschouwing. Cliteur bepleit iets wat niet kan’, aldus Derkx.

Een moslimpartij?

Derkx vroeg zich af hoe een moslim het best politiek actief kan zijn. Hoe kun je het best je invloed doen gelden? Kun je je streven het beste inbrengen via maatschappelijke organisaties, via bestaande partijen of  is het verstandiger een moslimpartij op te richten? In dat laatste geval moet je onderzoeken of je het als moslims voldoende eens bent over zaken van praktische politiek. Maar hoe je ook actief wordt, je moet je in alle gevallen afvragen waarmee je je wilt bezighouden.

Toen vrouwen actief werden in de politiek kregen ze bijvoorbeeld thema’s toegewezen die met kinderen en zorg te maken hadden. Als moslim actief worden, dan verwacht men dat ze een bijdrage leveren aan discussies over integratie. Maar zoals vrouwen er genoeg van kregen  aangesproken te worden op zorgthema’s, zo zullen moslims willen spreken over het algemeen onderwijsbeleid of over de bestrijding van de werkloosheid.

Als bedreiging ziet Derkx de wijze waarop er de afgelopen tijd geschreven is over moslims en islam. ‘Ik word niet goed van de vaak generaliserende wijze waarop van alles beweerd wordt over de islam. Mensen zouden het niet in hun hoofd halen hetzelfde te zeggen over het christendom, het liberalisme of over de Nederlanders. Mensen als Ayaan Hirsi Ali, Herman Philipse en Paul Cliteur verwijzen naar de Franse opvatting over de scheiding van kerk en staat. Ze zien de islam als een bedreiging en vinden dus dat de overheid die moet bestrijden. Maar de Nederlandse opvatting over de scheiding van kerk en staat is dat de overheid neutraal is in die zin dat ze elke levensbeschouwing gelijk behandelt.’

Wij voelen ons geremd en onveilig

Alle deelnemers aan het beraad reageren vervolgens op het betoog en brengen naar voren welke thema’s hen bezighouden. Allereerst is daar dus de soms agressieve anti-religieuze houding in het publieke debat waardoor men zich geremd en onveilig voelt. Sinds de verwoesting van de Twin towers en de opkomst van Pim Fortuyn hebben we te maken met een golf van anti-islamitisme. Iemand zegt: hoe kunnen we tegenwicht bieden aan de opportunistische krachten in de politiek?

Als tweede punt is er het gevoel dat moslims binnen politieke partijen bijna monddood worden gemaakt zodra ze het programma hebben onderschreven. Toen ik politiek actief werd, was het alsof ik het recht verloor nog als moslim te spreken, zo verwoordt iemand zijn ervaring. Een ander is als lid van de PvdA wel gewend openlijk voor zijn standpunten uit te komen, al heeft het lang niet altijd het gewenste effect. Dan wordt de vraag geopperd of het zijn van moslim en het lidmaatschap van een politieke partij überhaupt wel verenigbaar is. Je kunt niet èn de opvattingen van een Nederlandse partij onderschrijven en tegelijk een behoudende moslims zijn, zo analyseert iemand.

Politieke visie van de islam

Daarmee komt men op het derde thema. Hoe dan ook is een belangrijk vraagstuk hoe je je levenshouding als moslim in de Nederlandse context kunt vertalen in praktische politiek. ‘Moslims hebben behoefte helder te krijgen wat de politieke filosofie van de islam is. Zonder dergelijke gemeenschappelijk gevormde denkbeelden zijn we een massa individuen. Zonder politieke visie van de islam in de huidige context is geen bijdrage aan het politieke debat van onze kant mogelijk’, zegt Hasan Yar. Wij kunnen wel menen dat moslims vanuit hun inspiratie veel kunnen bijdragen aan maatschappelijke en politiek discussies, maar dat kan niet zonder dat we eerst zelf een visie ontwikkelen, zegt Yar. Hij wijst er op dat de islam vorm heeft gekregen in een pre-moderne samenleving, terwijl wij nu leven in een post-moderne samenleving. Zonder vertaling van wat je waarden nu betekenen, kunnen ze zelfs een averechts effect hebben.

Een van de deelnemers zegt zich aangetrokken te voelen tot de sociaal-democratie. Hij is vooral benieuwd naar de voor hem nieuwe benadering dat je je kunt laten inspireren door een religieuze bron. Christenen hebben daar ervaring mee. Ik wil daar graag meer over weten, zo zegt hij.

Usman Santi, een van de deelnemers die enige jaren Kamerlid is geweest voor de PvdA en nu weer advocaat is, zegt dat hij indertijd niet in de politiek is gegaan om de islam invloed te geven, maar om iets voor mensen te betekenen. ‘Natuurlijk doe je wel je best voor moslims. Maar wij moeten niet zozeer reageren op incidenten waar moslims bij betrokken zijn, maar ons vooral interesseren voor wat in het dagelijks leven van mensen belangrijk is.’

Scheve maatschappij zonder mosliminbreng

Welk van de gesignaleerde vraagstukken is het meest urgent om verder te worden ontwikkeld? Die vraag staat na een korte pauze centraal in het beraad. Maar de deelnemers willen nog eens van de initiatiefnemers horen wat nu hun bedoeling is. Secretaris Kees Waagmeester van de Vereniging voor Zingeving en Democratie: ‘Wij kunnen de Nederlandse samenleving niet verder opbouwen zonder dat de vele moslims in ons  land bijdragen leveren. Je krijgt anders een scheve maatschappij. Wij doen een beroep op moslims: doe mee, ook als moslim. Dat is de uitgangspositie. Ik weet dat het in de PvdA vaak anders ligt, maar wij zeggen tegen moslims: wij hebben jullie nodig.’ 

Daarop vertelt iemand over een ervaring in Den Haag, waar men jarenlang bezig is geweest een islamitisch platform van de grond te krijgen. Onder het motto: scheiding van kerk en staat werd dat afgewezen. Totdat bleek dat katholieken en humanisten voor hetzelfde werk wel geld kregen met als subsidietitel: maatschappelijk activeringswerk. ‘Maar het heeft ondertussen wel negen jaar geduurd voordat men die mogelijkheid ontdekte. De moslimgemeenschap wilde wel, maar wij werden afgehouden’.

Bevrijding van vrouwen

Een andere ervaring is dat je als moslim mag meedoen, maar dan op basis van de agenda van de ander. ‘Ik had een discussie met een vrouw die binnen de Verenigde Naties werkt aan het realiseren van vrouwenrechten. Ze erkende niet dat er binnen de islam ook concepten zijn waarmee je een bijdrage kunt leveren aan de bevrijding van vrouwen.’

Een assistent-imam constateert dat hij in het beraad de geluiden hoort van geëmancipeerde moslims. Maar in het dorp waar hij woont zijn er moslims die de SGP vanuit een religieus standpunt de beste partij vinden en de SP vanwege haar standpunt over Israël.

Ook media werken mee aan eenzijdige beeldvorming. Het zijn altijd extreme woordvoerders die worden uitgekozen om met elkaar in discussie te gaan. Bijvoorbeeld over homoseksualiteit. Men komt met uit zijn verband gerukte teksten en daar gaat de discussie dan over. ‘Waarom worden in de media geen genuanceerde moslims uitgenodigd? Zijn mensen dan niet geïnteresseerd in wat zich in onze historie heeft ontwikkeld?’ 

Steun aan Palestina of aan de moskee

Eerst maar eens een eigen inhoudelijke agenda maken, reageert iemand. Dan komt de rest vanzelf. Maar de vraag is of de moslims daar al aan toe zijn, zegt een ander. Hij vergelijkt de moslimgemeenschap met een man die in een zaaltje terecht komt met mensen die elkaar al lang kennen en al uren zitten te vergaderen. ‘Wij begrijpen de taal van die zaal niet. Wat je zegt wordt eerst vreemd gevonden. Ons wordt gevraagd mee te doen, maar hebben we wel wat te melden? We moeten nog door heel wat leermomenten heen. Ik vind het helemaal niet vreemd dat politieke partijen in Nederland teleurgesteld zijn in de bijdrage van bepaalde moslims en ook niet dat de eigen achterban van moslims zwaar teleurgesteld is in hun eigen vertegenwoordigers.‘ De moslims in Nederland zijn arbeidsmigranten of hun kinderen. Die zijn niet gewend aan debatten deel te nemen. Hun betrokkenheid uit zich hierin dat ze Palestina steunen of ze geven aan de moskee, maar niet aan hun eigen universiteit. In potentie hebben we een inhoudelijk verhaal te bieden, maar nu nog niet.’

Moslims spelen zelf rol bij beeldvorming

Deze mening roept bij een aantal anderen de reactie op om juist volop mee te doen aan het publieke debat, waar je ook maar gevraagd wordt.  De moslims zelf spelen ook een rol bij de beeldvorming die over hen ontstaat.

Yar: ‘Het is gevaarlijke psychologie zelf te gaan geloven dat we niets te bieden hebben. Dat is precies de boodschap van de huidige a-religieuze cultuur die haar hoop op godsdiensten heeft opgegeven. Op een gegeven moment worden we zo gebombardeerd door die beeldvorming, dat je er zelf in gaat geloven. De islam heeft wel degelijk iets te bieden; we hebben podia nodig om onze stem te laten horen.’

Vaak vertel ik, zegt een van de deelnemers, dat sociale rechtvaardigheid en een vangnet voor mensen die niet voor hun eigen bestaan kunnen zorgen, heel islamitisch is. Daar kijken mensen vaak heel vreemd van op. Daarom moet je anderen niet voor jou laten bepalen wat islam is. En daarom is een beraad is dit ook goed.’

Tenslotte worden aan het einde van het beraad vier deelnemers aangewezen om in klein comité een vervolgbijeenkomst voor te bereiden.

Moslims die zich aangesproken voelen door ‘De Nieuwe Doorbraak’ kunnen zich melden bij Secretariaat@Zingeving.net.