De nieuwe doorbraak: ruimte voor moslims

Een verslag van de eerste fase van het project: de verkenning

Een plek waar moslims onderling en met anderen in gesprek zijn over de vraag hoe levensovertuiging of geloof doorwerken in iemand politieke inzichten. Een politieke partij als de PvdA waar moslims ook als moslims worden aanvaard. Dit zijn de idealen die in het project ‘De nieuwe doorbraak’ worden nagestreefd.

Sinds de jaarvergadering van de Vereniging voor Zingeving en Democratie op 6 juni 2003 wordt gewerkt aan het project ‘De nieuwe doorbraak’. Tweede-Kamerlid Thea Fierens en de voorzitter van de Stichting Islam en Burgerschap, Mohamed Sini, hielden daar inleidingen over dit thema. Daarna vonden gesprekken en kleine bijeenkomsten plaats om het thema verder te ontwikkelen.

‘Mijn vader was in Marokko sociaal-democraat, ‘vertelt Mohamed Sini. ‘Ik ben opgevoed in de gedachte dat religie gevaarlijk is voor de samenleving. In Marokko bijvoorbeeld is er niet de scheiding van kerk en staat die Nederland heeft, of nog sterker Frankrijk. En wat betreft een ander geschilpunt: gelijkheid van man en vrouw is niet een uniek westerse waarde. Wel is het zo dat veel moslims een te grote afstand hebben tot de moderniteit, onder andere op de punten van man-vrouw-gelijkheid en homoseksualiteit.’

Volgens Mohamed Sini kidnappen fundamentalisten de islam. Hij vindt wel dat we de rol van religie in de samenleving moeten herijken. ‘Veel moslims in Nederland hebben geen ander ankerpunt dan de religie. Zelf ben ik niet echt religieus. Ik vind dat je religie en politiek gescheiden moet houden. Zelf ben ik mezelf pas sinds ‘11 september’ moslim gaan noemen.’

Gesloten partij

Thea Fierens vertelt dat het debat over geloof in de PvdA moeizaam is. ‘De sfeer in de partij is er een van mensen die zich hebben losgemaakt van geloof. Er is veel mentale geslotenheid in de partij’. Maar, zegt ze, het gesprek over en met de islam zou wel eens minder moeilijk kunnen liggen, doordat het onszelf niet zo raakt. Niettemin liggen er barrières ten aanzien van de islam. ‘We moeten ons afvragen: wat voor identificatiepunten heeft de PvdA voor moslims? Abrahamisme is een verbindende factor: de joodse, christelijke en islamitische godsdienst gaan alle terug op Abraham.’ Haar zorg: ‘Mede rond het thema islam loopt het momenteel zowel in Nederland als wereldwijd flink fout. Na het overkomen van de Koude Oorlog splijt de wereld nu opnieuw.’

De reacties van Mohamed Sini en Thea Fierens blijken tijdens de nadere verkenning behoorlijk representatief te zijn. Voor veel moslims is hun godsdienst geen inspiratiebron in het politieke handelen. Bovendien is de beleving van het moslim-geloof, misschien wel met name in Nederland, zo divers dat veel moslims zich niet aangesproken voelen als andere moslims beweringen doen die zij voor onjuist houden. Anderen hebben het moslimgeloof verlaten, maar zullen dat nooit openlijk uitspreken. Bij moslims is het een grote stap om het geloof te verlaten. Ook als men zich geen moslim meer voelt, zegt men dit liever niet.

Ook de onvrede over de manier waarop binnen de PvdA met het moslimgeloof wordt omgegaan, is groot. In de partij wordt het niet op prijs gesteld wanneer men zich als moslim profileert.

Moslims klagen over het gebrek aan kennis en begrip onder partijgenoten van de rol van het geloof in hun leven als moslim.

Inspiratie

Het project ‘De nieuwe doorbraak’ wil er aan werken dat progressieve politieke partijen open staan voor religie en levensovertuiging als inspiratie voor mensen, juist ook als het gaat om de politiek. Het wil moslims in Nederland aanmoedigen om te participeren in de politiek en in de publieke sfeer in het algemeen. En wel – wanneer dat relevant is – als moslims, en dat onderdeel van de identiteit dus niet te verzwijgen of buiten beschouwing te laten.  En ook omgekeerd: het aanvaarden binnen politieke partijen, met name de PvdA, van moslims als moslims.

Een mooi idee, vindt Zeki Arslan, werkzaam bij Forum, en hij wil best meediscussiëren. ‘Maar ik heb afstand genomen van mijn moslimgeloof’, zegt hij. ‘De islam wordt gedomineerd door een politieke islam van orthodox-liberalen en die staan de emancipatie van vrouwen en homo’s in de weg. De islam is een politiek instrument van orthodoxen geworden.’ Volgens hem heeft vooral de PvdA een probleem. ‘Die zal moeten kiezen. Ze moeten hun oren niet laten hangen naar de orthodoxe islam, want dan moeten ze de kernwaarden van de sociaal-democratie verloochenen. Ik ben na 14 jaar geen lid meer van de PvdA, ik ben ernstig teleurgesteld’.

Selectief winkelen

‘Er zijn moslims in de PvdA die niet gericht zijn op een vrije samenleving, op scheiding tussen kerk en staat en op emancipatie. Deze moslims in de PvdA beschuldig ik van selectief winkelen. Want als ze hun islam serieus nemen, kunnen ze niet tegelijk instemmen met de kernwaarden van de PvdA’. Zeki Arslan vindt dat de PvdA de geseculariseerde islam aan zich moet binden. ‘Ik ben geen religieuze persoon meer en dat zie ik als een bevrijding. De PvdA zou geïnteresseerd moeten zijn in het van de grond krijgen van een vernieuwde islam vanuit de emancipatiegedachte, niet vanuit religie’.

Abdel Salhi, raadslid van de PvdA in Rotterdam, heeft er nooit bij stilgestaan of zijn moslimgeloof iets betekent voor zijn politieke keuze. ‘Religie hou je voor jezelf. Ik heb nooit vanuit die inspiratie aan politiek gedacht. Ik ben geen lid van de PvdA omdat ik moslim ben, maar omdat rechtvaardigheid en solidariteit me aanspreken’. 

Wij-en-zij denken

‘Wat me wel bezighoudt is hoe er in de in de politiek over de islam wordt gepraat. Politiek moet de boel bij elkaar houden en daarom moeten we iets doen tegen de negatieve beeldvorming. Het wij-en-zij-denken is toegenomen sinds 11 september 2001’. Ook Salhi vindt dat de PvdA een probleem heeft. ‘Soms bepaalt men uit angst geen duidelijke standpunten. Men wil de achterblijvers onder moslims binnenhouden omdat men veel stemmen krijgt uit de allochtone sfeer. Ik zou zeggen: wees jezelf als PvdA, we hebben toch eenduidige standpunten over emancipatie en homo’s? Het gaat mij vooral om de emancipatievraagstukken. Hirsi Ali doet het vanuit de andere kant. Dat het slecht gaat met de emancipatie van vrouwen zou allemaal aan de islam liggen. Dat is eenzijdig. Ze vergeet dat ze ook een product uit de islam is. Je moet niet afgeven op je groep. Je moet die groep wel helpen, maar dat doe je niet als je zegt dat je niet meer gelooft, dat je afvallig bent. Dat doe je niet door tegen anderen te zeggen: jullie zijn dom. Althans niet als je politicus bent. Je kunt toch respect voor mensen hebben? Als je als voormalig moslim atheïst wordt, moet je niet denken dat je dan de waarheid in pacht hebt’.  

Hassan Yar, in het dagelijks leven werkzaam in het islamitisch maatschappelijk activeringswerk in Den Bosch, wil graag actief meedoen in het project ‘De nieuwe doorbraak’. ‘Er is een vertaalslag nodig van de islamitische sociale ethiek naar de Nederlandse context. De islamitische levensbeschouwing waarin begrippen als barmhartigheid en sociale rechtvaardigheid centraal staan, heeft grote betekenis voor de politiek in de zin van vormgeven aan de toekomst. De levensbeschouwing van een moslim is de voedingsbodem voor zijn denken en handelen. Niet dat ieder individu politiek bewust is. Er zijn veel onverschillige mensen. Ik denk dat wie zijn godsdienst serieus neemt, politiek niet onverschillig kan blijven, laat staan het moet overlaten aan charlatans’. 

Volgens Hasan Yar betekent meedoen aan deze gesprekken dat moslims ook intern in gesprek moeten zijn en dat is nog niet uitgekristalliseerd. Moslims passen vanuit hun tradities heel goed in de sociaal-democratie. ‘In de sociale filosofie van de moslims betekent de aalmoes bijvoorbeeld dat autoriteiten bij moslims kunnen afdwingen een deel van hun eigendom af te staan aan de armen. Maar in veel landen is nu de rechtse theologie dominant met in het verlengde daarvan machtscentra en de staat. Het is nodig de dominantie van het rechtse denken te doorbreken en intern het gesprek onder moslims op gang te brengen’. 

Cultuurmoslims

Daarnaast heeft de PvdA veel ‘cultuurmoslims’ aangetrokken die zich niet met levensbeschouwelijke vragen inlaten, zegt Hasan Yar. Het zal voor die moslims dus enige moeite kosten om over hun godsdienstige tradities weer in gesprek te raken. ‘Probleem is dat religie is gemarginaliseerd en uit onze taal verdwenen. Een PvdA-er neemt moslims waar vanuit zijn eigen beeld van de werkelijkheid, terwijl moslims zelf nog sterk in de onzichtbare wereld geloven’.  

Het bestuur van de Vereniging voor Zingeving en Democratie wil een plek bieden waar moslims onderling en met anderen in gesprek zijn over de vraag hoe politieke inzichten worden doordrongen door iemands levensovertuiging of geloof. Het bestuur wil mensen aanmoedigen het verhaal van hun geloof voor het dagelijks leven, inclusief de politieke kanten van dat dagelijks leven, bij te houden en te ontwikkelen. Het wil moslims ondersteunen om een verhaal te hebben over religieuze inspiratie dat niet automatisch tot extremistisch-fundamentalisme hoeft te leiden.  

Meedoen in dit project? Meld je aan bij: Secretariaat@Zingeving.net.