Welke eisen stellen de sociaal-democraten aan Europa?

Max van den Berg, de leider van de PvdA-delegatie in de socialistische fractie van het Europese parlement, is blij met discussie binnen de PvdA over de Europese Unie, zoals ingezet door de notitie “Europa: vertrouwen herwinnen”.  Van den Berg sprak op de bijeenkomst van de Protestantse Werkgemeenschap voor de PvdA op 15 oktober in Amersfoort.

Hij kwam juist terug uit Liberia als hoofd van een groep Europese verkiezingswaarnemers. Van den Berg ontmoette daar ook oud-president Carter die ingenomen is met de rol van Europa. Landen moeten gezamenlijk optrekken. Landen die apart handelen, behartigen hun eigen belangen, landen die gezamenlijk optreden kunnen hun waarden centraal stellen. Waar Amerikanen eerder gewapenderhand vrede brengen, volgt Europa meer de weg van “soft law”, met elkaar spreken en zich vrijwillig binden aan afspraken, zei Van den Berg.

Waardengemeenschap

Van den Berg vindt het steeds weer interessant hoe anderen, zoals Carter, naar Europa kijken: een internationale beweging die kan benadrukken dat iedereen dezelfde rechten heeft, een waardengemeenschap. Welke eisen stellen de sociaal-democraten aan Europa? was de vraag die Max van den Berg opriep. De landbouwpolitiek is doorgedraaid, we doen te weinig aan scholing, aan investeren, grote bedrijven zijn te passief. Tolerantie is teveel gebruikt om onverschilligheid te verhullen.

Hij hekelde het doorgeschoten marktdenken in Europa. “Het is achterhaald liberalisme. De markt investeert niet in regionale ontwikkeling. Landen als Spanje, Griekenland, Portugal zouden zich nooit zonder Europees geld zo snel hebben kunnen ontwikkelen. Ook voor de nieuwe landen is dat soort solidariteit in Europa heel belangrijk. Tegen mensen die zeggen dat de markt daar z’n werk wel doet zeg ik: steunen, initiëren, herstructureren; dat werkt.’

Banen er bij

Van den Berg: ‘Ik zie in onze beweging ook een verlangen naar protectionisme. Maar dat kan niet. Dan verlies je banen. De EU is een uniek regionaal experiment. Belangrijk blijft de gedachte dat economische samenwerking landen ervan weerhoudt tegenover elkaar te staan.  Spanje, Portugal en Griekenland hadden institutioneel een probleem met de democratie. Toen waren we royaler dan nu tegenover de tien nieuwe landen van Oost-Europa die door de Koude Oorlog een lange periode van dictatuur hebben meegemaakt. Ook economisch heeft het voordelen. We hebben veel baat bij het nieuwe achterland: we hebben al meer banen erbij gekregen dan we hebben verloren.’

‘Wij zijn voor de vrije markt, maar als het gaat om de publieke sector moet elk land zijn eigen tradities kunnen volgen, tenzij er sprake is van iets grensoverschrijdends. Veel dingen zoals bijvoorbeeld de volkshuisvesting, hoeven niet Europees geregeld. Hernieuwing van Europa is hier nodig’, zei Van den Berg. ‘Een sociaal Europa betekent niet dat elk land hetzelfde niveau van AOW moet hebben. Elk land moet op eigen welvaartsniveau zijn sociale verzorgingsstaat invullen en alleen regelen wat grensoverschrijdend is. Een Poolse loodgieter moet hier volgens onze CAO werken. Waar het slimmer is om samen te werken, daar moeten we samenwerken. Dan komen we verder in Europa.’

Discussie over concrete onderwerpen

Het valt Van den Berg op dat zijn partijgenoten vooral denken in de politieke tegenstelling PvdA versus Balkenende, terwijl het grote politieke geschilpunt volgens hem gaat over de VVD van de markt en de PvdA. ‘Hebben we als sociaal-democraten niet te snel gedacht dat de markt z’n werk wel zou doen? Zie het openbaar vervoer, de gezondheidszorg. Niemand heeft bezwaar tegen goed werkende concurrentie, maar bij de elektriciteitsbedrijven vraag je je wel af: waar gaan al die centen heen? Ook op gebieden als onderwijs, verzorging, volkshuisvesting is de Europese rol niet helder. Ik wil de discussie aan over concrete onderwerpen.’

Van den Berg ging uitvoerig in op de vraag waar de grenzen van Europa liggen. ‘Wie zich opsluit doet zichzelf tekort in kansen en in beginselen. Ik ben voor uitbreiding. Het brengt welvaart en veiligheid, gekoppeld aan democratische ontwikkelingen in die landen. Maar wel moet bewezen worden dat die meerwaarde er inderdaad is. Ik wil zien dat er een einde komt aan de zwarte economie, ik wil zien dat de wetten goed werken en niet alleen op papier. Ik stem nu tegen de toetreding van Roemenië, want dat land is er nog niet aan toe. Ik betoog dat als we eisen stellen, dat we ons daar dan ook aan moeten houden.’

Turkije: hard onderhandelen

Over de onderhandelingen met Turkije zei Van den Berg: ‘Het gaat mij niet om de tijdslimiet. Het gaat er om of men de afspraken nakomt. Turkije heeft bijvoorbeeld moeite met vrijheid van godsdienst. Men onderhandelt hard en ze verwachten van ons hetzelfde. We moeten dus hard en helder zijn, maar daar zijn we niet goed in. Als we toegevend zijn, worden ze alleen maar harder. Turkse burgers willen zelf ook dat we eisen stellen. Turkije ontwikkelt zich niet alleen van bovenaf, ook vanuit de eigen middenklasse.’

Over het huidige klimaat in Nederland zei hij: ‘Ik ben betrokken bij de islamdebatten in Rotterdam. Ik heb contacten op deelraadniveau. Dit is geen strijd, geen oorlog. Hoe kun je over geweld thuis en dergelijke zaken spreken als je niet vrij en veilig tegenover elkaar staat? Het heeft gewoon met respect te maken. Maar het klimaat hier is niet goed. Er is geen ruimte. In het Europees parlement zijn de verschillen groot, maar het debat over bijvoorbeeld kerk en staat wordt goed gevoerd. Het leent zich goed voor principiële debatten. Moslims moeten een Europese variant ontwikkelen, wij moeten hen aanspreken op hun bronnen’, zo beaamde Van den Berg.

Geen dubbelmandaat

Het is duidelijk dat Van den Berg het nog steeds jammer vindt dat de Europese grondwet is verworpen. ‘De grondwet wilde het democratische gat vullen; het gaf mogelijkheden om problemen aan te pakken, zoals de bureaucratie. We missen die instrumenten nu als Europees parlement. De naar binnen gerichte mensen die nee hebben gezegd, waren niet mijn kiezers. Maar mijn kiezers waren wel de sociaal-democraten die zeiden: allemaal mooi, maar dit is me teveel, ik moet alles wat Europa is nu afstempelen met mijn steun. Daarom moeten we in de discussie in de partij uitvinden wat de goede route is.’ Van den Berg is geen voorstander van het dubbelmandaat, zoals is gesuggereerd. ‘Ik ben tegen agendaverwarring. We moeten als sociaal-democraten wel meer een team zijn.’

Tenslotte zei hij: ‘Europa is de grootste economie ter wereld. We winnen zaken rond staal etc. omdat we op economisch gebied met één stem spreken. We zijn de grootste donor van ontwikkelingslanden met meer dan vijftig procent van de hulp. Op die terreinen hebben we invloed. We kunnen landbouwsubsidies afbouwen. China en India willen met Europa zaken doen, ze willen afspraken met ons maken. Wij werken op een andere manier dan Amerika. Die doen de markt dicht, wij doen wel zaken.’

Historisch overzicht door Dirk Edens

De secretaris van de Protestantse Werkgemeenschap voor de PvdA, Dirk Edens, gaf na Max van den Berg een zeer uitvoerige historische schets van het ontstaan van de Europese Unie. Edens was als jurist bij overheid en bedrijfsleven regelmatig betrokken bij onderwerpen van Europees recht.

Bij het referendum over de Europese grondwet was gebleken, zei Edens, dat het de kiezers in grote meerderheid volstrekt niet duidelijk is hoe de EU is georganiseerd en welke grote rol de lidstaten zelf spelen in bijna alle belangrijke beslissingen die de EU op allerlei terreinen neemt.

In zijn exposé (dat kan worden opgevraagd via edens.df@planet.nl) zette hij uiteen welke inhoud de Europese samenwerking heeft gekregen, hoe aan die samenwerking organisatorisch structuur is gegeven en hoe de besluitvorming binnen die structuur is geregeld.

Edens liep na hoe die Europese samenwerking zich heeft ontwikkeld tot de huidige Europese Unie, hoe de huidige Europese Unie is opgebouwd, welke kerntaken de EU heeft, welke organen van de EU beslissen over die kerntaken, wat de positie is van het Europese Parlement en hoe het staat met de rechtsstaat binnen de EU. Ten slotte ging hij in op de rol die de lidstaten in de EU spelen en de taakverdeling tussen de EU en de lidstaten.